it cz lt rb
ua fr pl en
se by
Oct 15

Надзея Дземідовіч жыве ў Калодзішчах пад Менскам. жыве дужа сьціпла. у артыкуле напісана, што ёй патрэбны слыхавы апарат, на які няма грошай. калі нехта мае магчымасьць памагчы -- адгукніцеся на labadzenka@gmail.com , дам кантакт Надзеі Дземідовіч. дарэчы, нядаўна сябры дапамаглі Надзеі Дземідовіч выдаць кніжку яе вершаў на беларускай мове "Кенгір", наклад усяго 120 асобнікаў. мяркую, калі нехта з вас захоча прыдбаць такую кніжку -- гэта будзе таксама вялікая падтрымка для гэтай мужнай Спадарыні.

Г.Л.

перадрук з http://bolshoi.by/ Автор Вячеслав Корсак

Над­зея Дземідовіч, як ніхто іншы, ве­дае, што за лю­боў да род­на­га сло­ва ча­сам да­водзіцца ах­вя­раваць са­бою. У інтэрв’ю «Боль­шо­му» бы­лая вязніца ГУ­ЛАГаў рас­па­вяла, як за бе­ларус­кую мо­ву зрабіла­ся ах­вя­рай сталінскіх рэп­рэсій, як уд­зельніча­ла ў Кенгірскім паўстанні вяз­няў і зас­та­лася жыць у Ка­лодзішчах без рэ­абіліта­цыі.
Мы суст­рэліся з Над­зе­яй Дземідовіч у яе ха­це ў па­селішчы Ка­лодзішчы пад Мінскам. Ха­та стаіць ля чы­гункі, знай­сці ня­цяж­ка. У два­ры — кветкі. Па сцеж­цы па­важ­на шпа­цыруе кот. З вуліцы чут­ны брэх са­бак.
Над­зеі Дземідовіч сё­лета споўніла­ся 85. Яна дрэн­на ходзіць і чуе — пат­рэбны слы­хавы апа­рат, на які ня­ма гро­шай.
Калісьці Над­зея Ра­манаўна жы­ла ў Слоніме і на­вуча­лася ў бе­ларус­кай гімназіі. Прый­шоў 1941 год, па­чала­ся вай­на... А праз тры га­ды ў го­рад­зе ад­быліся аб­ла­вы: са­вецкія ўла­ды арыш­тоўвалі па ўсёй краіне чаль­цоў на­цы­яналь­ных су­полак. Сяб­роў 17-га­довай дзяўчы­ны так­са­ма арыш­та­валі.
Прый­шлі і па Над­зею Дземідовіч, якая ўва­ходзіла ў Са­юз Бе­ларус­кай Мо­ладзі. Але ёй уда­лося ўця­чы да сва­якоў у Ка­захс­тан па да­кумен­тах ма­лод­шай сяст­ры. Там 8 га­доў яна і ха­вала­ся пад імем Ліда. Афіцый­на пра­цава­ла, але па чу­жых да­кумен­тах.
У 1949 год­зе яе ўсё ж арыш­та­валі: пры­судзілі 25 га­доў пап­раўча-пра­цоўных ла­гераў і 5 га­доў паз­баўлен­ня пра­воў.
Над­зея Дземідовіч пра­вяла ў ГУ­ЛАГах 7 га­доў. У 1956-м яе вяр­нулі на Радзіму. Над­зея Ра­манаўна пе­раб­ра­лася ў Мінск, улад­ка­вала­ся на пра­цу. Але так і не бы­ла рэ­абіліта­ваная ні ў са­вецкі час, ні пас­ля. Маг­чы­ма, з-за блы­таніны са спісамі. Ці праз тое, што не ад­мовіла­ся ад бе­ларус­кай мо­вы.

— Што вы ад­чулі, калі ўпер­шы­ню апы­нуліся ў вязніцы?
— Калі я апы­нула­ся ў вязніцы, дык не па­пала да люд­зей — ча­тыры ме­сяцы бы­ла ў адзіноч­цы. 13 снеж­ня 1944 го­да па­чаліся арыш­ты вуч­няў з на­шага кла­са. Гас­па­дыня, у якой я ха­вала­ся на ква­тэры, ска­зала: «Ідзі да­хаты». Яе дач­ку Ніну Ка­рач у тую ноч заб­ралі — на­шыя ложкі ста­ялі по­бач. Вось я і пай­шла 21 кіла­метр да­дому, а там так­са­ма мес­ца не бы­ло — трэ­ба бы­ло нед­зе ха­вац­ца. Бы­ла вай­на. І ха­цела­ся, каб яна скон­чы­лася, каб ра­заб­раліся ва ўсіх гэ­тых спра­вах: хто віна­ваты, а хто не.
— Вы ска­залі, што пра­вялі ча­тыры ме­сяцы ў адзіноч­цы. Што гэ­та быў за час?
— Быў 1944 год. У Бе­ларусі бы­ло не­маг­чы­ма жыць. Ужо заб­ралі май­го та­ту ў аст­рог за тое, што на­логі не вып­лаціў. Ма­му прыз­на­чылі ў Тар­так на ра­боту, але гэ­та бы­ло 21 кіла­метр пе­шай. У ма­мы дзя­цей мно­га і ўсе ма­лыя. Яна не пай­шла — ёй далі паўго­да. Сям’я зас­та­лася без хле­ба, без нічо­га. Ку­ды ісці? Людзі ба­яліся мя­не ха­ваць, бо маглі і іх па­садзіць. І ма­ма напіса­ла да свай­го бра­та, які жыў у Пет­ра­паўлаўску, у Паўноч­ным Ка­захс­та­не. Адас­лалі мя­не ту­ды.
Хут­ка дзядзь­ка ска­заў: «У мя­не свая сям’я. Едзь да мамінай стры­еч­най сяст­ры — яны жы­вуць ба­гацей». Мне па­шан­ца­вала, што я суст­рэ­ла на вак­за­ле зна­ёмую ма­ёй маці, якая мя­не пры­туліла.
Я скон­чы­ла кур­сы бух­галта­раў, улад­ка­вала­ся на чы­гун­ку. По­тым пра­цава­ла на хле­бакамбіна­це. Ад­ной­чы 13 чыс­ла мне трэ­ба бы­ло здаць фі­нан­са­вую спра­ваз­да­чу. Я ўсё пад­рыхта­вала, збіра­лася ўжо ісці, і тут пры­ходзіць адзін ма­лады ча­лавек.
Ён па­гута­рыў з на­чаль­ствам, па­дышоў да мя­не і ка­жа: «Вам трэ­ба саб­рацца і схадзіць у ад­но мес­ца са мною». «Ідзіце-ідзіце…— ка­жа га­лоўны бух­галтар і пра­цяг­вае, — вы ап­раніце, што ў вас ёсць». А я: «Гэ­та ж не­далё­ка — і так да­бягу». Я штосьці накіну­ла і пай­шла.
Па­дыход­жу да ней­ка­га вяліка­га ру­жова­га бу­дын­ка, і да та­го ж ро­зуму не бы­ло, што не паг­ля­дзе­ла, што кру­гом кра­ты і вышкі ста­яць. Зай­шлі ўнутр. Ба­чу калідор вялікі і па­кой з чор­нымі дзвя­рыма. За­вод­зяць ў гэ­тыя дзве­ры. Гляд­жу — за ста­лом сядзіць мой ка­валер Са­ша, хло­пец, які са мной паз­на­ёміўся ў пар­ку і ўсё зап­ра­шаў тан­ца­ваць. І гэ­такі, зда­ец­ца, доб­ры быў, ра­зум­ны... На­ват да­хаты зап­ра­шаў. Ха­цеў жаніцца...
І вось я стаю ля дзвя­рэй, а ён сядзіць за ста­лом. А по­тым ка­жа: «Про­ходи­те. Са­дитесь». Я се­ла і ка­жу: «Са­ша, а ча­му ты тут?» А ён: «Я уже не Са­ша. А вас знаю не как Де­мидо­вич Ли­дию Ро­манов­ну, а как На­деж­ду Ро­манов­ну».
Мно­га мы з Са­шам не раз­маўлялі. Ён паз­ваніў і ска­заў, каб «взя­ли че­лове­ка». Гэ­та ён зваў, каб мя­не вялі ў тур­му.
— Што з вамі ад­бы­вала­ся гэ­тыя ча­тыры ме­сяцы?
— Па­вялі на другі па­верх. Па­кой № 11. Ак­но за ра­шот­кай. Столік, як у ва­гоне. Прык­ру­чаны зэдлік. На сця­не пол­ка. Але яна не раск­ла­дзе­ная, а ад­ма­цоўва­ец­ца на ноч. На сця­не правілы. Нех­та пе­рама­ляваў, і з «пра­вил» ат­ра­мала­ся «гра­бил». Жа­лез­ныя, чор­ным абабітыя дзве­ры. У іх кар­мушка і круг­лае воч­ка, праз якое за та­бой увесь час назіра­юць. І вось я там і зас­та­лася.
Ад­ра­зу палічы­ла, што гэ­та, маг­чы­ма, на не­калькі дзён. А по­тым па­чаліся до­пыты. Сталі вы­зываць. Хут­ка аз­на­ёміліся са спра­вай, ска­залі, што сяд­жу за Са­юз Бе­ларус­кай Мо­ладзі (да­лей СБМ — заўв. аўт.). Сталі пы­тац­ца пра спра­вы на Бе­ларусі — там бы­ла ней­кая парціза­наўка. Але я колькі ха­вала­ся, ніко­га не ба­чыла.
На­зывалі роз­ныя прозвішчы, ся­род якіх суст­ра­каліся і зна­ёмыя. Але я ка­зала, што не ве­даю ніко­га. А яны ўсё дабіваліся і дабіваліся. У паль­цы іголкі за­ганялі. Але я не за­быва­лася пра сло­вы маці: «На­дзя, па­мятай, дзе ты бы­ла і ка­го ба­чыла. І каб не ка­зала, хоць буд­зе і ця­жэй. Бо ты мо­жаш усіх гэ­тых люд­зей пра­даць ці па­садзіць».
Ад­ным ра­зам мя­не зноў за­вялі на «пры­ём». Гляд­жу, стаіць док­тар — ма­ладая жан­чы­на ў бе­лым ха­лаце. І на мя­не: «Га­вары!» Я ка­жу, што ўжо ўсё рас­ка­зала. «Ці ве­да­еш ка­го? — Не ве­даю — А як ты столькі га­доў пра­жыла, і ніко­га не ве­да­еш? Ця­бе ўсе ве­да­юць». Я ад­ка­зала: «Вось і пы­тай­це­ся у тых, хто мя­не ве­дае». Мне за­гадалі сесці на стул. Я не ра­зуме­ла, што робіцца, але калі се­ла, больш нічо­га не па­мятаю — згубіла пры­том­насць. Выс­ветліла­ся, што гэ­та быў элект­рас­тул. Мя­не вы­валаклі, але я адыш­ла. Зна­чыць, ма­ла далі. Калі б ха­целі знішчыць, далі б бо­лей то­ку.
— Што для вас бы­ло са­мым страш­ным у ГУ­ЛАГу?
— Калі я да­чака­лася арыш­ту, ду­мала, што час прай­шоў, што я нічо­га дрэн­на­га не зрабіла, што мя­не, мо­жа, ап­раўда­юць і судзіць не бу­дуць, да­хаты пус­цяць. А як выс­ветліла­ся, мне далі 25 га­доў. У мя­не га­лава зак­ру­жыла­ся, бо ніко­му з на­шых такіх тэрмінаў не да­валі.
Калі вязлі ў ГУ­ЛАГ, пла­кала. Ма­му да мя­не пас­ля су­да не пусцілі. Яна толькі пас­пе­ла ска­заць: «Не плач, Над­зечка, век так не буд­зе». Я па­мята­ла маміны сло­вы і ве­дала, што ніко­му не здрадзіла.
Пад’ехалі пад во­зера Бал­хаш, там зрабілі мед­камісію. Да­лей не па­везлі, бо сталі ў мя­не ногі аця­каць. За­везлі ў Кенгір. Там бы­ло шмат люд­зей, са ўся­го све­ту — 25-годнікі.
— Што бы­ло най­больш цяжкім у ла­геры?
— Най­больш цяж­ка бы­ло ба­чыць, як у люд­зей стра­лялі. Мы сяд­зелі па 58-м ар­ты­куле (конт­ррэ­валю­цый­ная дзей­насць — заўв. аўт.). На­чаль­ству гэ­та не па­даба­лася, бо ім не да­валі ль­го­таў. І вось яны сталі пры­маць ў ла­гер роз­ных бандзітаў, якія былі па сто раз судзімыя. А тыя пра­цаваць не ха­целі, ад­но каб гу­ляць. Ужо Сталін па­дох, паўсюль ла­геры сталі ляг­чэй­шыя. А ў нас да та­го ча­су на­ват не зды­малі кра­таў з вок­наў.
Ад­ной­чы людзі ад­мовіліся ісці на пра­цу, і ў арыш­та­ваных па­чалі стра­ляць. Ад­бы­лося Кенгірскае паўстан­не (16 траўня — 26 чэр­ве­ня 1954 го­да — заўв. аўт.). Гэ­та бы­ло страш­на, але я не ба­яла­ся. Блат­ныя змя­шаліся з ас­татнімі, людзі зга­варыліся, я не ве­дала, што робіцца.
Чую ад­ной­чы ноч­чу, што нех­та топ­ча. Вый­шла зран­ку на па­вет­ра — стаіць гра­мада люд­зей. А на­перад­зе — на­ша кіраўнічка СБМ Ве­роніка Кат­ковіч. Я па­ды­шла да яе, а ў гэ­ты час з ма­шын па­чалі біць ва­дой са шлан­гаў. Людзі пішчаць, кры­чаць, Ве­роніка мя­не цяг­не: «Над­зя, пой­дзем!» «Ну, як жа! Па мне б’юць — як я сый­ду з гэ­тага мес­ца? У мя­не ня­ма ні дзя­цей, ніко­га. А ў гэ­тых жа люд­зей — дзеці». Я зас­та­лася. Пас­ля прас­ты­ла, былі ачагі на лёгкіх.
Зэкі ду­малі, што неш­та зме­ніц­ца. Камісію вы­зывалі з Маск­вы, каб паг­лядзелі, які ў нас па­радак. Рабілі ўлёткі. Але ўсё мар­на. На са­рака­вы дзень пусцілі са­малё­ты — стра­лялі, пабілі, па­калацілі. І забітых хапіла, і жы­вых зас­та­лося.
По­тым мя­не заг­налі на ле­сапа­вал, былі цяжкія ра­боты, але ня­доўга. Хут­ка па­везлі ў бальніцу, во­сен­ню за­вязлі, усю зіму там пра­была. А по­тым вый­шаў указ, і мя­не выз­валілі.
— Вы ра­зумелі, за што сяд­зелі?
— Я сяд­зе­ла ад­но за тое, што ву­чыла­ся. Я ніко­му нічо­га кепс­ка­га не зрабіла. Мне бы­ло крыўдна, як пры Поль­шчы. Бо пры па­ляках у на­шай шко­ле людзі былі двух га­тун­каў: ка­толікі і пра­вас­лаўныя (мы — бе­лару­сы). Бе­лару­саў на­чаль­ства не любіла, лепш за ка­толікаў ад­зы­вала­ся. У шко­лах былі хар­цэ­жы (поль­скія скаўты — заўв. аўт.), але мя­не ту­ды не пры­малі. Па­лякі лічылі ся­бе вы­шай за нас — «ха­маў». Яны па­ны, мы — му­жыкі.
По­тым прый­шлі Са­веты. Я ду­мала, што возь­муць у піяне­ры. Зноў не пры­ма­юць. А за што? За тое, што баць­ку зрабілі ку­лаком. На та­бе — прый­шлі нем­цы. Я зноў у тую шко­лу пай­шла. Адк­рыўся Са­юз Бе­ларус­кай мо­ладзі, і я ту­ды. Час быў такі... Былі Са­веты — мне па­дарылі паш­тоўку з вы­явай Сталіна ў дзень яго на­родзінаў як леп­шай ву­чаніцы. Калі прый­шлі нем­цы, па­дарылі паш­тоўку з Гітле­рам.
— З чым мож­на па­раўнаць ла­гер?
— З пек­лам. Там сяд­зелі людзі зусім невіна­ватыя. Там забіралі жыц­цё. Трэ­ба бы­ло знішчыць цэ­лыя на­цыі. А на­вош­та? Та­ды пра гэ­та ніхто не ду­маў. Трэ­ба-трэ­ба-трэ­ба… Ад­ны загінуць — другіх даш­люць.
— Як не зла­мац­ца і зас­тацца ча­лаве­кам у такіх мес­цах, як ГУ­ЛАГ? 
— Трэ­ба жыць па-чэс­на­му. Ка­му ба­чыць — да­пама­гаць. Каб ты ніко­га не пак­рыўдзіў. Не­аба­вяз­ко­ва ўсё з’есці, што та­бе маці дас­ла­ла. Трэ­ба паг­лядзець, ка­му ежа больш пат­рэбная, каб вы­жыць. І каб ніко­га не пра­даў. І каб не ста­навіўся пра­цаваць з тым, хто мац­ней­шы за ця­бе. Трэ­ба ста­навіцца са сла­бей­шым. Каб ты пра­цаваў і за ся­бе, і яму мог да­памаг­чы. У мя­не гэт­кая бы­ла мэ­та.
— Як змяніла­ся ва­ша жыц­цё пас­ля та­го, як вы апы­нуліся на волі?
— Я яш­чэ ха­цела ву­чыц­ца, але ў мя­не па­мяці не ста­ла. Мне трэ­ба бы­ло ў 8 клас ісці, а ўжо мінуў час. Ды і жылі мы не­бага­та. Але і ў дзяцінстве мы булкі з мас­лам і піра­гамі не елі. Але хлеб быў. І ця­пер жы­ву доб­ра. Не на­ракаю.
— Ча­му вы не рэ­абіліта­ваная?
— А я не піса­ла ніку­ды. Ча­го мя­не рэ­абіліта­ваць? Я ні за што сяд­зе­ла, нічо­га не зрабіла. Хто мя­не буд­зе рэ­абіліта­ваць, калі там сяд­зяць усе тыя, хто і судзілі?
— Што б вы ха­целі змяніць, калі б маглі па­чаць жыц­цё на­ноў?
— Пры той улад­зе не змянілі б. Ця­пер у нас свая дзяр­жа­ва, але я тут так­са­ма не год­ная. Ха­цела б, каб мы былі са­мас­той­нымі, і мо­ладзь, якая ўцяк­ла, вяр­ну­лася і жы­ла шчасліва. А мне са­мой — ужо і так сла­ва Бо­гу. Жы­ву і дзя­кую тым, хто пры­ходзіць.
Да­вед­ка
Над­зея Дземідовіч на­радзіла­ся 24 лю­тага 1927 го­ду на Слонімшчы­не. Ву­чыла­ся ў Сло­нiмс­кай бе­ларус­кай гiм­назіi, бы­лы ча­лец Са­юза Бе­ларус­кай Мо­ладзі. Арыш­та­ваная ў 1949 год­зе. Апы­нула­ся на волі пас­ля ГУ­ЛАГаў у 1956-м. Аўтар не­калькіх кніг вер­шаў і ўспамінаў.
Тэгі: