it cz lt rb
ua fr pl en
se by
Dec 14

Знайшоў у нэце старое інтэрвію (травень 2009, друкавалася ў "Народнай Волі") Алеся Пашкевіча з Уладзімерам Някляевым.

Вельмі люблю і паважаю Някляева -- як літаратара, грамадзяніна, чалавека і мужыка. Сам неаднойчы рабіў інтэрвію з Уладзімерам Пракопавічам. І кожны раз зьдзіўляўся, наколькі мне блізкае і зразумелае шмат з таго, што ён кажа. І, магчыма, ня толькі таму, што мы нарадзіліся ў адзін дзень з розьніцаў роўна ў 40 гадоў.

някляеў

«Лекары» і пацыенты

Дзесяць гадоў таму ў “Народнай Волі” быў надрукаваны артыкул Уладзіміра Някляева “Антыподы і эфіопы” — першая ягоная публікацыя пасля ад’езду за мяжу. Уладзімір НЯКЛЯЕЎ, тагачасны старшыня Саюза беларускіх пісьменнікаў, распавядаў пра тое, што змусіла яго да эміграцыі. Сённяшняе ягонае інтэрв’ю цяперашняму старшыні СБП Алесю ПАШКЕВІЧУ вяртае нашых чытачоў да падзей, якія, на жаль, не страцілі актуальнасці. Субяседнікі ўздымаюць найвострую тэму — як уплывае “дзейнасць” некаторых інтрыганаў з атачэння ўлады на маральны стан нашага грамадства.

— Уладзімір Пракопавіч, 2009 год для вас — гэта не толькі год выхаду кнігі “Цэнтр Еўропы”, з чым я вас віншую, але і год юбілею. І нават не аднаго, а, калі я правільна падлічыў, двух юбілеяў: 20 год таму вы стварылі часопіс “Крыніца”, і 10 год таму з’ехалі ў вымушаную эміграцыю.

— Так. І стварыў, і з’ехаў... І другое вынікла з першага.

— Не зусім разумею: як?.. Часопіс “Крыніца” фарміраваў культурную (і шырэй: культуралагічную) прастору постсавецкай Беларусі, надрукавацца ў ім было за гонар кожнаму празаіку і паэту, у рэдакцыі ягонай сабраліся зоркі нашай літаратуры: Уладзімір Някляеў, Алесь Разанаў, Уладзімір Арлоў, Валянцін Акудовіч, Леанід Дранько-Майсюк, Леанід Галубовіч...

— Зоркам лепей збірацца ў небе, дзе яны — кожная сама па сабе. Гэта здаля, з зямлі яны ўсе нібыта разам. Бліскучае сузор’е. Так бы мовіць, калектыў.

Небяспеку стварэння рэдакцыі, у якой кожны будзе лічыць сябе зоркай нумар раз, я разумеў ад пачатку. Як разумеў і тое, што толькі гэткімі, зорнымі сіламі можна здзейсніць задуманае. І энергія ў ідэю часопіса была закладзена такая, што зоркі пратрымаліся разам нават даўжэй, чым я разлічваў.

— Шкада ўсё ж, што не так доўга, як у сузор’ях. Вы б маглі дагэтуль быць разам, і часопіс мог да гэтай пары...

— Не мог! Нават зоркі ў сузор’ях, калі б яны ўмелі пісаць даносы, рассыпаліся б!.. А ў рэдакцыі былі як зоркі-паэты, так і зоркі-сексоты, зоркі-правакатары. Як адзін вядомы, так скажам, крытык, які займаўся і займаецца гэтым яшчэ з савецкіх часоў. Тады ў рэдакцыях, цяпер — у грамадскіх аб’яднаннях ды партыях. Яму б рукі не падаваць, а з ім усе абдымаюцца. Не так даўно менавіта ён пазавіхаўся, каб сацыял-дэмакраты заплямілі сябе, здаўшы свайго лідэра, які сядзеў у турме! І ўсе пра гэта ведаюць — і падаюць руку!.. Як жа не падаць, калі хоць і сексот, і правакатар, але свой. Свядомы. І з такой мараллю, з такім нутром мы хочам стварыць нейкую новую Беларусь?..

Выбачай, мяне ад гэтага на вілы падымае. Увесь мой век: даносы, даносы, даносы... Яшчэ з маленства, калі на бацьку пісалі, і ён праз гэта на самым краі стаяў. І тым не менш даводзіў і даводзіў мне — і гэта была ці не ўся ягоная навука — адно і тое: “Мацуйся сябрамі! Табе не са мной жыццё жыць, а з імі.”

Перад смерцю, праўда, ён сказаў, што беларусы хоць і называюцца сябрамі, але не ўмеюць сябраваць.

— Пра даносы з “Крыніцы” розныя чуткі ходзяць... А што там хоць за даносы былі? І куды?..

— Звычайныя. У Камітэт дзяржаўнага кантролю, у Камітэт дзяржаўнай бяспекі — ва ўсе карныя інстанцыі і ўстановы. Напрыклад, у АБЭЗ (аддзел барацьбы з эканамічнай злачыннасцю) напісалі, што я канапу ў рэдакцыі скраў. Абэзаўцы прыпёрліся: “Дзе канапа?!.” Я пытаюся: “Хлопцы, а вы пару-тройку сапраўдных эканамічных злачынцаў злавіць не хацелі б? Вы на каго вучыліся?..”

Начынка для даносаў бралася з акта рэвізіі, праведзенай Камітэтам па друку і інфармацыі па загадзе (зразумела, не пісьмовым) тагачаснага віцэ-прэм’ера беларускага ўрада Ўладзіміра Замяталіна. Акт рэвізіі — дакумент ведамасны, закрыты, але яго адкрылі. І адкрылі не мне, галоўнаму рэдактару, які стараннямі таго ж Замяталіна быў адхілены ад абавязкаў, а пакінулі акт (нібы выпадкова) у рэдакцыі, каб ім скарыстаўся той жа вядомы “крытык”. Замяталін — някепскі сцэнарыст, і я не разумею, чаму ён ніяк да гэтай пары наша беларускае кіно падняць не можа.

— А мэта?.. Навошта было вас звальняць? Нават знішчаць. У імя чаго з вамі змагаліся?..

— Навошта? — яно навідавоку: жарсці чалавечыя... А ў імя чаго?.. Не так даўно я спытаўся ў аднаго з былых супрацоўнікаў, з ім па Польшчы ездзячы, менавіта пра гэта: у імя чаго?.. Ён не здолеў адказаць.

Кожны меў, ці меркаваў, што мае, свае мэты. Частка рэдакцыі палічыла імі амбіцыі майго намесніка — аднаго з найлепшых беларускіх паэтаў... А як адзін з найлепшых можа трываць некага над сабой?.. Двух найлепшых не бывае — гэта я, паўтараю, ад пачатку разумеў. Але ж я прапанаваў яму, на нейкі час вярнуўшыся ў галоўныя рэдактары, выгнаць з рэдакцыі “крытыка” (якога яшчэ раней я звольніў, а намеснік мой зноў прывёў яго ў “Крыніцу”) і рабіць нашу агульную справу далей. Пры ўсіх прапанаваў, а ён не згадзіўся, бо ўжо быў разам з “крытыкам” і ўсімі, хто “падпісаўся”. Не рэальна ён падпісаўся, да такога апусціцца ён не мог, а падпісаўся, так скажам, метафарычна, метафізічна — як і вершы пісаў. Толькі для мяне ягоны метафізічны подпіс абярнуўся зусім не метафізікай... Захліснула мяне пад горла — і вось тут і вырашылася ўсё, што сталася далей... Выходзіла, што людзі, якіх я лічыў сябрамі і нават больш, чым сябрамі, бо рэдакцыя для мяне была сям’ёй, усе разам, за выключэннем Дранько-Майсюка, які дэманстратыўна з такой “сям’і” сышоў, мяне прадалі. За трыццаць міфічных срэбранікаў, якія былі паабяцаныя ім за міфічную “Крыніцу” без Някляева.

Я трымаў удары з фронту, спераду, а мне ўдарылі ў спіну... Не зразумеўшы, не захацеўшы зразумець, што праблема не ў Някляеве, які засеў некаму косткай у горле і трэба яго ці праглынуць, ці выкашляць. Не ўцяміўшы, не захацеўшы ўцяміць, што вэрхал вакол “Крыніцы” — пачатак наступу на ўсе нацыянальная выданні.

Срэбранікаў ім не далі, часопіс яны не ўтрымалі. Праз нейкі час “Крыніцы” не стала. Пасля былі разагнаныя рэдакцыі часопісаў “Полымя”, “Маладосць”, “Нёман”, “Беларусь” — усіх выкашлялі.

— А чаму ўлада з вас пачала?.. Навошта ёй было распраўляцца з вамі пасля таго, як вы сталі старшынёй Саюза пісьменнікаў, выказалі нейкія намеры супрацоўніцтва, зблізіліся з прэзідэнтам...

— Вось менавіта таму!.. Што выказваў намеры, што зблізіўся!.. Але спачатку пра тое, якая ўлада, хто канкрэтна спрабаваў са мной, як ты кажаш, расправіцца.

Лукашэнка тут ні пры чым. Ды пра гэта я дазнаўся пасля таго, як усё сталася.

Была класічная разводка. Прычым, развялі не адно прэзідэнта і старшыню Саюза пісьменнікаў, Някляева з Лукашэнкам: развялі з усёй беларускай уладай усю нацыянальную культуру. І тое, што маем мы сёння, прынамсі, графаманы ды ашавуркі на месцы сапраўдных літаратараў — вынік той разводкі.

— І аўтар той разводкі, наколькі я магу здагадацца, “сцэнарыст” Замяталін?

— Ён і ўсе тыя, хто на нюх не трывае беларускае ў Беларусі. І калі Лукашэнка пачаў рабіць нейкія, хай асцярожныя, але ўсё ж крокі ў беларускі бок — памятаеш хоць бы ягоную прамову па-беларуску ў Дзень незалежнасці? — яны ўсе сцэментаваліся. А далей: рукі звязалі, ногі ў вядро з цэментам — і бултых! Дзякуй Богу, зноў жа — метафарычна.

Як мяне лупілі з усіх бакоў за сустрэчу Рады Саюза пісьменнікаў з Лукашэнкам! А за што лупілі, што там кепскага здарылася?.. “Калі вы не будзеце ўплываць на свайго прэзідэнта, — сказаў Лукашэнка на той сустрэчы, — на яго будуць уплываць іншыя”. Сутнасць сказанага зразумелі тады, бадай што, толькі я і Замяталін, бо прамаўляў гэта Лукашэнка канкрэтна для мяне і для яго. Ён уцягваў нас у барацьбу, у спаборніцтва за ўплыў — і якія тут могуць быць да яго прэтэнзіі? Ніякіх, бо гэта палітыка: падзяляй — і кіруй. А ўжо зможаш ты ці не здолееш нешта выгадаць з той палітыкі — твае праблемы. Ён сваё сказаў.

— Але ж ці мала што казалася... Ніякага ўплыву магло не быць.

— Магло не быць. Але ён быў... Менавіта таму Замяталін і пачаў мяне “цэментаваць”. Прычым падаючы ўсё так, нібы цэмент замешваецца не ім і не кім-небудзь яшчэ, а Лукашэнкам. Раптам я даведваюся, што ў КДБ — запыт на мяне з Савета бяспекі. І той, хто мне пра гэта пад вялізным сакрэтам у патайным месцы паведамляе, яшчэ й пытаецца: “А хто ў нас, як ты думаеш, Савету бяспекі распараджэнні можа даваць?..” Потым я ў старшыні Дзяржкамдруку пытаюся, чаму ў мяне праверка за праверкай, адкуль вецер? — і ён у неба паказвае... А хто ў нас на небе?..

Мне не хапіла інфармацыі. Калі б я ведаў, што “на небе” не Лукашэнка, а Замяталін, я б дзейнічаў інакш. Як да свайго ад’езду за мяжу, так і пасля яго.

— Скуль у вас перакананне, што ўсё рабілася па сцэнары Замяталіна, і Лукашэнка тут ні пры чым?

— Бо маю доказы. Тры мікракасеткі, якія нехта ўкінуў мне ў паштовую скрынку. Як падарунак да юбілею. Ёсць яшчэ, што называецца, сябры... Хоць невядома дзе і невядома хто... А на тых касетках запісы маіх телефонных размоў з Латыпавам (тагачасным міністрам замежных спраў, — А.П.), Канаплёвым (намеснікам старшыні Вярхоўнага Савета), Падгайным (старшынёй Дзяржкамдруку) і яшчэ такая-сякая музыка... Вось хочаш паслухаць оперу Уладзіміра Пятровіча Замяталіна?

— Дык ён жа сцэнарыст...

— І кампазітар... Ён, Алесю, наша ўсё.

(Магнітафонны запіс.)

Замяталін:

— Владимир, мы тебя ждем по окончании отпуска, ждем в нашей стране, ждем, собственно, гражданина нашей страны, не видим совершенно повода и причин, чтобы Владимир Прокопович Некляев сделал те шаги, которые не соответствуют... (некалькі слоў неразборліва, — А.П.)

Някляеў:

— Ну, и под что, Владимир Петрович, ждем-с? Пад краты, як кажуць беларусы? Под компромат с доносами, который увидел я на твоем столе и ты его на моих глазах картинно порвал, а у президента оказался другой...

— Погоди, Владимир, какой другой? Ты видел его у президента?

— Нет. Как я мог его там видеть?

— Тогда о чем мы говорим?.. Я порвал то, что ты видел.

— Да... И начал рвать меня с корешком...

— Владимир, кто-то тебя дезинформировал. В этом направлении нет и вообще не может быть разговора.

— В этом направлении есть разговор.

— Поверь мне, нет. Давай доверять друг другу.

— Тогда есть разговор в параллельном направлении... Вот ты мне объясни: допустим, Подгайный, то есть Госкомитет печати, всё по своей инициативе делал...

— Не допустим, а так оно и было.

— Хорошо, но не распространяется ведь власть Подгайного на то, чтобы напустить на меня и Комитет госконтроля, и ОБЭП, и КРУ Минфина — это ведь уже совсем другие дела. И так копали, будто я, не знаю, нефтью торгую, валюту печатаю. А потом еще и документы украли, чтобы кто-то подумал, будто что-то в них все же нашлось.

— Про документы я впервые в твоей статье прочитал, даже не понял, что за документы?.. Что же касается Комитета государственного контроля, то Подгайный действительно не имеет таких полномочий, равно как и я. Эта организация напрямую подчиняется главе государства...

(Магнітафонны запіс спыняецца.)

— Чуў?.. І цяпер скажы: як я тады мог расцаніць такое? Хіба гэта не намёк на тое, што цэментую цябе, Уладзімір Пракопавіч, не я, просты віцэ-прэм’ер, і нават не Дзяржкантроль, а той, каму “эта организация напрямую подчиняется”. А я даносы на цябе ўсе парваў, дамоў цябе, “гражданина нашей страны”, чакаю, дык чаго ты яшчэ ад мяне хочаш?.. “Давай доверять друг другу”.

— Аднак жа моцна ён да вас па жыцці прычапіўся!.. Некалі вы нават песню пра яго напісалі: “До свиданья, полковник Петрович, поцелуй за меня КГБ”. Так ён з песнямі і ў вечнасць з вамі праскоча.

— Няхай праскоквае. Вечнасць, хутчэй за ўсё, рэч сумная. А з ім не засумуеш. Аднойчы мы ў Віцебску ўсю ноч “праспявалі” — і не было сумна.

Ён і выпіць умее. Мяне ў тую ноч перапіў. Вывучка гэбісцкая. Я ўжо не помню, хто я і дзе я, а ён: “Ты дзяржаўны паэт, ты наш, цябе нацыяналісты заблыталі, нацыяналісты...”

— А запісы размоў з Лукашэнкам у вас ёсць?

— Не, ён са мной не перамаўляўся. Але ён паслаў да мяне ў Варшаву міністра замежных спраў з прапановай вярнуцца і разабрацца: што ж адбылося?.. Калі я не паддаўся на ўгаворы Урала Латыпава, ён выправіў Паўла Якубовіча. Для Лукашэнкі ўсё гэта сапраўды было нечаканасцю. У адрозненне ад Замяталіна, які гуляў з ім у “някляеўскую нечаканку”, хоць усе спланаваў і момант, каб нас “развесці”, выбраў найлепшы.

— Які?..

— Я асцярожна, бо ў мяне не ферма, а пісьменніцкая суполка, у якой кожны ёсць асоба і з кожным трэба сто разоў перагаварыць, кожнага пераканаць, іду на ўзаемадзеянне з уладай. Яна ў гэтым шукае сваёй выгоды, я — сваёй. Для літаратуры, для ўсёй культуры. Хоць можаш лічыць, як “сябры” мае тады лічылі, што шукаў выгоды выключна для сябе — мяне цяпер гэта не хвалюе.

— А тады хвалявала?

— Яшчэ як!.. І многія памылкі мае менавіта праз гэта... Ледзь мне скажуць: а мы, маўляў, падазраем, што ўсё ты для сябе, для сябе, так я адразу рукі ўгору: “Усё! Нічога мне не трэба”. А чаму не трэба?..

Любая суполка, Алесь, любы калектыў — жахлівая рэч. Ва ўсякім разе, не сузор’е ў небе.

— Гэта я, Уладзімір Пракопавіч, ужо ведаю.

— Я таксама думаў, што ведаю... Але і думаць так, і нават насамрэч ведаць — мала. Каб выйграць у гульнях гэтага жыцця, трэба мець у сабе нешта большае за веды. Што ў тым жа Лукашэнку ёсць...

Дык вось я з ім няхай асцярожна, але дамаўляюся пра ўзаемадзеянне, а ён падпісвае ўказ: надаць Уладзіміру Някляеву званне лаўрэата Дзяржаўнай прэміі за кнігу паэзіі “Прошча”. Трохі разбіраючыся ў літаратуры, дазволю сабе заўважыць, што “Прошча” — сапраўды кніга паэзіі. Незалежна ад таго, атрымаў бы я за яе прэмію, ці не. Але хіба справа ў тым, што сапраўды, што не сапраўды?.. Калі пайшло-паехала: “А, мы падазравалі!.. Для сябе, для сябе!..” А тут і ўлада прыйшла-наехала з усіх бакоў... І я думаю пра яе, пра ўладу, гэта значыць, пра Лукашэнку: як жа так? Што ж ты пляжыш мяне, калі мы дамовіліся?.. І раблю адпаведныя крокі. Бо ў мяне характар. А Лукашэнка ў сваю чаргу пра мяне тое самае думае... І робіць адпаведныя крокі, бо ў яго характар. І — не ведаю, ці па ягоным даручэнні, ці сам — Уладзімір Канаплёў, які тады Вярхоўным Саветам кіраваў, амаль крычыць мне па тэлефоне: “Ён табе прэмію, а ты!.. Гэта ж не па-мужчынску, калі вы дамовіліся!..” “А ціснуць на мяне, — пытаюся, — спецслужбы на мяне напускаць, калі мы дамовіліся, гэта па-мужчынску?..” Вось гэтая ўзаемная крыўда была і справакаваная, і скарыстаная ў фінале “разводкі”. І ўжо дарма Канаплёў даводзіў мне, што Шэйман, які ўзначальваў у той час Савет бяспекі, ні даручэнняў ніякіх ад прэзідэнта не меў, ні сам не прадпрымаў адносна мяне аніякіх захадаў.

— Дык чаму тады вы не вярнуліся з Варшавы ў Мінск, а надоўга паехалі ў Хельсінкі? Баяліся? Асцерагаліся, што Лукашэнка вас падмане?..

— Не. І не баяўся, і не асцерагаўся... Прычына не ў тым. Зусім не ў тым. Ва ўсякім разе, не ў Лукашэнку.

— Тады пра што вы мне, Уладзімір Пракопавіч, дагэтуль распавядалі?..

— Пра тое самае... Як не праз Лукашэнку, а тым больш не праз Заметаліна, я з’ехаў, так не праз іх і не вяртаўся доўга. Пакуль ува мне ўсё больш-менш не супакоілася...

Калі той жа міністр замежных спраў Урал Латыпаў, з якім былі мы ў прыязных, амаль сяброўскіх адносінах, угаворваў мяне вярнуцца і пытаў: “Ты што: не верыш гарантыям прэзідэнта? Ці ты мне не верыш?..” — я ківаў, як балванчык кітайскі, на ягоныя словы галавой і не мог растлумачыць, не мог сказаць яму ўсё, як ёсць: “Урал, ды не мучайся ты, веру, але... Але як мне быць з “сябрамі” маімі?.. Як да іх вярнуцца?.. Як з імі размаўляць?.. Як іх слухаць?.. Як рукі паціскаць?.. Як глядзець вочы ў вочы?..” Я перад ад’ездам у Варшаву ўсе іхнія кніжкі і падарункі за ўсе гады з хаты павыкідваў! Я бачыць іх не мог, мяне трэсла, калі я думаў, што выпадкова магу з імі на вуліцы спаткацца. Я нібы захварэў на нейкую хваробу псіхічную. І не хлапчук ужо быў, на свеце пажыў, а так прабіла. Наскрозь. І ўсё круціўся і круціўся ў мазгах, быццам іх заела, адзін і той жа эпізод...

— Які?

— Калі мяне ўрэшце так прабіла, што я ў шпіталь патрапіў, адзін з маіх “сяброў” — не буду ўжо казаць хто — прыйшоў мяне нібыта праведаць, а насамрэч прынёс паперу падпісаць... Хоць бы з дзяжурным апельсінам ці яблыкам з’явіўся, дык не — з паперай. Як ты думаеш, з якой?

— З адрачэннем ад “прастолу”?..

— З лістом у гараж, каб рэдакцыйную машыну выпусцілі! Я рухацца не магу, а ім пакатацца закарцела. І ён бярэ маю руку, якая не рухаецца, і так падсоўвае яе сваёй рукой, падсоўвае, а я падпісваю, падпісваю — катайцеся...

Вось праз што я з’ехаў — і вось да чаго не мог вярнуцца. Але ж не казаць было тады пра гэта — Замяталіна радаваць. Хоць ён, па-мойму, і сам усё зразумеў. Таму і абышоўся так пасля з тымі, каго скарыстаў... Сёння я, дарэчы, да яго таксама без прэтэнзій: не ён маю руку падсоўваў. Ён проста ваяваў са мной. Спачатку прапанаваў саюз, а калі я адмовіўся “саюзнічаць”, пачаў вайну. Усё па правілах.

Замяталін — вораг са знакам якасці. Ідэалагічны. Ён змагаўся нават не са мной, а з той няправільнасцю, якая ўва мне, на ягоную думку, была. Сярод цяперашніх маіх ворагаў такіх няма.

— А цяпер вы сустракаецеся з Замяталіным?

— Не. Ні з ім і ні з кім. Ні з ворагамі, ні з сябрамі. Можна, аказваецца, жыць і без іх. Маю на ўвазе сяброў. У нас увогуле пра жыццё занадта рамантычныя ўяўленні. Не скажу, што гэта кепска, але, калі ты жывеш з такімі ўяўленнямі, дык, як піянер, будзь заўжды гатовы...

Я спытаўся ў Васіля Быкава ўжо ў Фінляндыі: “Каму ж верыць? Хто не прадасць?..” — і ён адказаў: “Нікому. Прадасць кожны”.

Меў вопыт...

Між іншым — і зноў жа з падачы маіх “сяброў”, але ўжо іншых, іх у мяне хапала — менавіта Быкаў “прыклаў” мяне як “любимого писателя президента”. Пасля казаў: “Я хацеў табе тым самым дапамагчы...” У чым дапамагчы?.. У збліжэнні з Лукашэнкам?.. Тады чаму сам не збліжаўся?.. Лукашэнка яго насамрэч паважаў, вельмі хацеў з ім сустрэцца. І што, скажы, кепскага магло б вынікнуць з такой сустрэчы? Калі б Быкаў прыйшоў і сказаў: “Ведаеце што: давайце так... А не так, дык ніяк...”

— Я мяркую, нічога ў адносінах пісьменнікаў і ўлады, погляды якіх дыяметральна не супадалі, Васіль Быкаў, як і вы, змяніць не мог.

— Чаму не мог? Мог. Але не захацеў. І справа не столькі ў поглядах, якія, як вядома, рэч рухомая, колькі ў характары, які ў Быкава быў жалезны.

Вось і б’ёмся мы — характар на характар... Я ўжо чуць не магу: “Жыве Беларусь!” — і бачыць, як яна знікае не толькі ў знікаючай мове сваёй, але й да непазнавальнасці змяняецца ў вобразе сваім, губляючы, да прыкладу, класічна беларускае аблічча Зінаіды Бандарэнка, падмененае касмапалітычнымі абліччамі нейкіх крываротых камсамолак — і дзе толькі Зімоўскі з Кісялём такіх знаходзяць?.. Хіба не працуе гэта на разбурэнне нацыянальнага? Яшчэ як працуе! Па-руску гаварым, рускія тэлепраграмы пад капірку здзіраем. І выходзіць, што беларусы такія ж, як рускія, толькі крываротыя...

Нядаўна глядзеў я ў беларускім выкананні знакамітую тэлегульню “Что? Где? Когда?”, ліцэнзію на якую купіла наша агульнанацыянальнае тэлебачанне. І думаў, гледзячы: ці магла гульня “Что? Где? Когда?” стаць гульнёй “Што? Дзе? Калі?”, гэта значыць — гульнёй беларускай? Гадоў дваццаць таму — магла, сёння — не. Ніхто ў беларускай студыі нават не заікнуўся пра беларускае, усе гулялі ў рускую гульню, таму і ўсе пытанні былі, умоўна кажучы, пра самавар. Вось у гэты бок — да самавара — мы, гуляючы, і рухаемся. Дык, можа, каб завяршыць зацягнуты працэс, кінем гульні і зоймемся справай?.. Чаго цягнуць?.. Давайце ў Мінску на плошчы Незалежнасці, дзе ўжо ўцэментавалі мы ў беларускую зямлю маскоўскі “Манеж”, збудуем Крэмль! І будуць нашы дзеткі спяваць: “Белорусская земля начинается с Кремля”, — і будуць нашы дыктары казаць: “Сегодня в Кремле состоялась встреча...” — і ўсё будзе тут, як там.

Наша непавага да саміх сябе і да ўсяго свайго ўжо за межамі ўяўленняў нармальнага народа пра нармальны народ. Гэта паталогія, якую трэба лекаваць прымусова. Але хто ў нас лекары — і хто пацыенты?..

Некалі на Кісяля, калі ён распачынаў тэлеканал АНТ, які стаўся каналам ОНТ і ўжо на ім ніхто, нават Ягор Хрусталёў, слоўца па-беларуску не пракіне, я меў нейкія спадзевы. Спрабаваў яму нешта давесці, тэлефанаваў. Пасля кінуў. Глуха. А вось Зімоўскі, які здаваўся мне кончаным ненавіснікам усяго беларускага, торгаецца, рэфлексуе. Дзіўна. Ніколі не ўгадаеш, што ў чалавеку на самым дне. Ён можа быць побач з табой, вы можаце стаяць за адно і тое — а што ў ім?..

Зрэшты, такой бяды з тым Кісялём ды Хрусталёвым... Не найгоршыя з усіх. Не хочуць казаць, дык хоць чуюць па-беларуску. І недзе там — на самым дне — ім, калі не сорамна, дык ніякавата. А вось падцягнуліся да ўлады хлопцы, якія выраслі, як адзін з іх мне сказаў, “без никаких национальных заморочек” — што ў іх на дне?.. Я пытаюся ў гэтага “незамарочанага”, як ён ставіцца да таго, што назва кавярні, у якой мы вячэраем, напісана на ўсіх мовах, апроч беларускай, а ён мне ў адказ: “Какая разница? Еда-то вкусная”.

Аднойчы ад Уладзіміра Караткевіча я дзіўную фразу пачуў: “Усё, што не тваё, — чужое”. Дзіўную ў тым сэнсе, што яна здалася мне пустой. Банальнай. Але ж не мог чалавек узроўню Караткевіча банальшчыну сказаць. І выйшла, што не сказаў, калі я зазірнуў у тыя словы да самага дна...

Колькі мы пратапталіся на чужым полі! На Бангалоры ў балоце! Гэта, канешне, метафара, але ўсё ж... У той час як на нашым полі, на полі культуры топчуцца, скачуць і змешваюць яго з граззю — чорт ведае хто!

Да ідыятызму ўжо даходзіць... Вось я ганаровы грамадзянін горада Смаргоні, дзе ў гэтым годзе — Свята славянскага пісьменства, на якое землякі мяне запрашаюць: “Даўно ты ў нас не быў, прыедзь з новымі вершамі ды песнямі...” — а мінскія чыноўнікі пастанавілі: “Не пускаць!” У родны горад!.. І людзі проста не разумеюць, што адбываецца. Адзін паэт за ўсе часы ў Смаргоні нарадзіўся — і на Свяце славянскага пісьменства ў сваім горадзе ён госць нязваны! Горшы за таго татарына... Можа, я не славянін? Дык у Замяталіна спытайце, ён пацвердзіць: бацька — рускі, маці — беларуска. Тады чаму не пускаюць? І хто?.. Які-небудзь Рылатка з Міністэрства культуры. Між іншым, таксама мой колішні “сябар”, мы з ім веды ў Акадэміі грамадскіх навук некалі разам павышалі. І таксама ён, між іншым, Уладзімір Пятровіч... Але куды яму да Замяталіна! Яшчэ здаля ўбачыць на вуліцы — і на другі бок. Баіцца, каб не зафіксавалі з “ворагам народа” і з міністэрства не пратурылі, дзе ён вечны намеснік. Дык як ён можа дазволіць, каб Някляеў на радзіму з песнямі прыехаў?

Вось што значыць няправільная арыентацыя... А быў бы не чыноўнікам, а скрыпачом, як бацька хацеў, граў бы сабе ціхенька ў камерным аркестрыку — і нікога б і нічога б не баяўся.

Слухаць трэба бацьку.

Нельга дапусціць, каб культура дарэшты была вытаптаная хоць у барацьбе за дэмакратыю, хоць у барацьбе за дыктатуру. Таму апошнім часам я кажу і кажу адно і тое: мне абрыдла палітыка без культуры. Калі культуру ў той палітыцы ніхто і на ўвазе не мае.

Дапусцім, займеем мы ці нават ужо займелі дэмакратыю, а пасля раптам страцім яе. І што?.. Страціўшы дэмакратыю, мы страцім толькі дэмакратыю. Якую зноў пасля можам займець. Як, страціўшы стасункі з Захадам ці Усходам, Масквой ці Вашынгтонам, можам іх аднавіць. Як, згубіўшы грошы, можам іх знайсці... А згубіўшы нацыянальную мову, страціўшы сваю культуру, мы страцім Беларусь. Сваю Беларусь. Якую пасля нідзе і ні ў чым не знойдзем, бо не будзе дзе і ў чым шукаць. І я па скон жыцця, як і Барадулін, і Бураўкін, і Гілевіч, якіх шанаваць трэба як найлепшых сыноў Беларусі, а іх зневажаюць! — буду грукацца з гэтым ва ўсе дзверы, пакуль хто-небудзь, калі-небудзь у гэтай краіне гэта не зразумее.

— Дзеля гэтага Саюз беларускіх пісьменнікаў разам з ГА “Таварыства беларускай мовы” і згуртаваннем “Бацькаўшчына” прапанаваў стварыць грамадскае аб’яднанне “Беларускі дом”, у аргкамітэт якога ўвайшлі і Барадулін, і Бураўкін, і Гілевіч... Усе, хто згодны з тым, што трэба адкінуць усё мітуслівае і распачаць рэальную працу па выратаванні культуры...

— Так, але ж над усім у нас палітыка, і гэтае яшчэ не створанае культурна-асветніцкае аб’яднанне адразу назвалі “арганізацыяй Казуліна”. І хто назваў? Не прэзідэнцкая газета “СБ”, а незалежніцкая... Так і напісалі на сваім сайце: “Някляеў заклікае ўступаць у арганізацыю Казуліна”. Чым адразу ж надалі “Беларускаму дому”, у якога наперадзе рэгістрацыя, адзнаку аб’яднання палітычнага. І настроілі ўладу на адпаведную рэакцыю.

Я слова нідзе не сказаў пра “Беларускі дом” як пра арганізацыю Казуліна. Дык хіба гэта не правакацыя?.. А яны мне даводзяць: незалежная журналістыка! І яшчэ крыўдуюць, што я сказаў ім, што гэта такое...

Дарэчы, я ўсё спытацца хацеў у супрацоўнікаў гэтага выдання, някепскіх увогуле хлопцаў: чаго ў вашай рэдакцыі вядомы “крытык” сядзіць невылазна? Хочаце, каб абэзаўцы прыйшлі да вас канапу шукаць?..

Захоча Аляксандр Казулін, які прысутнічаў на першым сходзе аргкамітэта аб’яднання “Беларускі дом”, быць у гэтым доме — калі ласка. І дзякуй Богу, калі ён, а з ім і іншыя палітыкі, да таго гатовыя. Дзверы адчынены для ўсіх і кожнага, хто ўвойдзе ў іх, як сказана ў праекце статута “Беларускага дома”, з мэтамі “аб’яднання інтэлектуальных, духоўных і арганізацыйных рэсурсаў дзеля супольнай дзейнасці ў развіцці нацыянальнай культуры, папулярызацыі роднай мовы і гісторыі, адраджэння беларускіх народных традыцый, аховы культурніцкай спадчыны, дзейнасці ў галіне адукацыі і асветы”.

Што тут кепскага? Які беларус — ва ўладзе ён ці ў апазіцыі — будзе, ці павінен быць супраць гэтага? Калі супраць, значыць, не беларус. Ці пра тое, што ён беларус, яшчэ не ведае. Вось у “Беларускім доме” яму пра гэта і трэба расказаць, каб ведаў.

— Як практыка паказвае, далёка не ўсе хочуць ведаць.

— Сілком не змусіш... Дык нашае аб’яднанне і не плануецца як сілавая структура. Мне яно бачыцца як сямейны дом, у якім, апроч таго, што вядзецца свая хатняя гаспадарка, яшчэ й распавядаюцца прыгожыя міфы і чароўныя казкі пра ўсіх, хто ў доме некалі жыў, пра ўсё, што ў ім было. І ўрэшце некаму адкрыецца, што і гэтыя міфы, і гэтыя казкі — праўда. Прыгожая і вялікая праўда пра прыгожую і вялікую Беларусь. Хто з нас не хоча такой яе ўбачыць?..

— Нешта мы, шаноўны Уладзімір Пракопавіч, з рэальнага свету ў свет мараў рушылі...

— Дык не былі б беларусамі. У марах і блукаем... Недзе там, дзе некалі будзем жыць. Але не тут і не цяпер.

— А вы ў якой мары блукаеце?

— Адбудаваць Крэўскі замак, на руінах якога я нарадзіўся, і стварыць Саюз пісьменнікаў.

— Вось гэта нечаканка! Маю на ўвазе Саюз пісьменнікаў. Выбачайце, але ён ёсць, і я ў ім нават старшыня.

— Ты старшыня ў Саюзе беларускіх пісьменнікаў. Ёсць яшчэ Саюз пісьменнікаў Беларусі, дзе старшыня не ты. А я хацеў бы мець проста саюз. Проста саюз проста пісьменнікаў, калі такія ў гэтай краіне яшчэ засталіся.

Тэгі: