it cz lt rb
ua fr pl en
se by
Oct 11

Караткевіч: Балада пра архангелаў

перадрук з ЖЖ Міколы Раманоўскага

"Баладу пра архангелаў" Уладзіміра Караткевіча, напісаную ў 1960-х, упершыню надрукавалі толькі пасьмяротна, у 1986 годзе (зборнік "Быў. Ёсць. Буду"); пазьней перадрукавалі ў Зборы твораў. Інтэрнэтная публікацыя паўтарае Збор твораў (адно што ў папяровым выданьні камэнтар паведамляе архіўны адрас машынапіса, а на сайце гэтая крыніца названая рукапісам.)

Архіўнага тэксту, на які спасылаецца Збор твораў, я ня бачыў. Затое бачыў машынапіс пачатковага аўтарскага варыянта, з аўтографам: "Ул. Караткевіч" і пазнакаю: "Мінск. Студыя". Вось ён; пад катам -- зводка розначытаньняў і заўвагі пра іх.

Балада пра архангелаў

Днём і ўначы і ранкам
Пошчак падкоў над зямлёй:
Гэта конныя скачуць архангелы
Па дарогах Зямлі маёй.
Бяздумныя, падшыя, светлыя,
Поўсць на німбах расце,
Замест сумлення -- дубінка,
І замест сэрца -- касцет.
Абыякава і бяздумна
Архангелы топчуць расу.
Невядома нікому на свеце,
Што яны людзям нясуць.
Невядома -- турму або волю,
Невядома -- дабро ці зло,
Але моўчкі чорныя птушкі
За імі ўстаюць на крыло.
Перад імі лунае гора,
За імі лунае жах,
Эмбрыёны крылаў, пагоны
Лунаюць на іхніх плячах.
Па дарогах зямнога шара
Крылатая скача раць,
І мёртвыя крылы не могуць
Да сонца ніводнага ўзняць --
Таму што на цяжкіх крылах,
Апушчаных змрочна ў імгле,
Ўссядае Гітлер на правым
І Сталін -- на левым крыле.

Пра зьяўленьне гэтага верша расказвалася прыкладна так. Сядзелі на кінастудыі ў кабінэце, гаманілі. Адчыняюцца дзьверы, урываецца Караткевіч. "Дайце паперы!" -- Даюць. -- "Ціха!" -- Усе змоўклі. Сядае да журнальнага століка і шпарка, адразу набела -- відаць, што ўжо на хаду склаў -- піша. Дапісаў, кажа: "Слухайце! -- прачытаў. Перадрукавалі на машынцы -- расьпісаўся.

Адрозьненьні паміж пачатковым і друкаваным варыянтамі:

Радок Вар. пачатковы Вар. друкаваны
2 Пошчак падкоў над зямлёй. Пошчак падкоў пад зямлёй:
4 Па дарогах Зямлі маёй. Па дарогах планеты маёй.
19 Эмбрыёны крылаў, пагоны Рудыменты крылаў, пагоны
27-28 Ўссядае Гітлер на правым
І Сталін - на левым крыле.
Ўссядае мана на правым
І здрада - на левым крыле.

Можна думаць, што "над"/"пад" -- проста памылка набору: падземныя коньнікі -- занадта сюррэалістычны вобраз; пошчак можна пачуць здалёк, прылажыўшы вуха да зямлі, але тады саміх коньнікаў будзе не відаць.

Астатнія праўкі выглядаюць як рэдактарскія. Замена "Зямлі"/"планеты" -- мабыць, таму, што пры чытаньні ўголас няясна, гаворыцца пра ўвесь зямны шар ці толькі пра Беларусь; акрамя таго, "над зямлёй" ужо было ў радку 2. "Эмбрыёны"/"рудыменты" -- пэўна, з меркаваньняў логікі: рудыменты раней былі крыламі, але ўсохлі, а эмбрыёны толькі абяцаюць разьвіцца ў крылы; але аўтар напэўна не спадзяваўся, што ягоныя архангелы акрыляцца і ўбеляцца. Нарэшце, "Гітлер" і "Сталін" / "мана" і "здрада" -- звычайная за савецкім часам практыка абыходу цэнзуры: забароненыя для абмеркаваньня рэаліі замяняліся нечым абстрактным, абы не выбівалася з агульнага тону верша.

Хоць гэтыя праўкі і маюць пад сабой лагічны грунт, вершу яны, на маю думку, у цэлым шкодзяць. "Зямля" -- хоць з малой, хоць з вялікай літары -- слова важчэйшае ў вершы, чым абстрактная "планета". "Эмбрыёны" адсылаюць да тайны нараджэньня -- за "рудымэнтамі" ніякая тайна не стаіць, толькі думаеш: калі ж яны зусім паадсыхаюць? Нарэшце, пэрсаніфікаваныя "Гітлер" і "Сталін" -- нашмат глыбейшыя вобразы, чым абстрактныя "мана" і "здрада"; не на тое ж пісаўся верш, каб выказаць сьвежую думку, што каля маны і здрады бывае гора і жах; а гэтая сьвежая думка, у сваю чаргу, пазбаўляе сэнсу радкі "Невядома -- турму або волю, Невядома -- дабро ці зло": сувязь маны і здрады з турмой і злом не была сакрэтам яшчэ за цара Саламона. Тым часам імёны Гітлера і Сталіна адкрываюць пэрспэктыву, у якой такіх правалаў не застаецца.

Рэдактарам "Быў. Ёсць. Буду" пазначаны Рыгор Барадулін. От каб хто ў яго распытаўся пра гісторыю гэтае кнігі. Была гаворка, што хацелі адтуль нешта зьняць, але мастак (П.Драчоў) зрабіў такі макет, што нічога ня выкінеш; так і надрукавалі -- на мяжы дазволенага.

Тэгі: