it cz lt rb
ua fr pl en
se by
Mar 17

Глеб ЛАБАДЗЕНКА, для www.baj.by. Фота аўтара і з архіва Эдуарда Мельнікава


Эдуард Мельнікаў – вядомая “тэлевізійная” асоба. Многія дагэтуль памятаюць перадвыбарныя дэбаты 1994 года, якія ён вёў у простым эфіры. Старэйшыя гледачы – ягоныя рэпартажы і выкрыванні на сельскагаспадарчыя, эканамічныя тэмы. Паспеў Эдуард Рудольфавіч пабыць і намеснікам кіраўніка БТ, і прэсавым сакратаром Беразоўскага, а пасля… у Батанічным садзе сена пагрэбці. Цяпер Мельнікаў вядзе актыўную дзейнасць па двух накірунках – прафесар, выкладчык ЕГУ і вядучы ток-шоў “Форум” на Белсаце.

Чым ягоныя “выкрыванні” адрозніваліся ад сённяшніх “выкрыванняў” БТ? Як яго надурылі дзве жанчыны на рынку ў Бабруйску? Пасля якой ягонай заўвагі Лукашэнка выскачыў з тэлестудыі? Пра гэта – у шчырай гутарцы для www.baj.by


АСАБІСТАЯ СПРАВА БАЖу

Эдуард Мельнікаў нарадзіўся ў 1951 годзе ў Бабруйску. Скончыў журфак БДУ, у 1982 годзе абараніўся ў Ленінградзе на кандыдата гістырычных навук. Працаваў на Беларускім тэлебачанні – ад малодшага рэдактара да намесніка кіраўніка Дзяржтэлерадыё. Выкладаў у Вышэйшай партыйнай школе. Быў генеральным дырэктарам “Белорусской деловой газеты”, кіраўніком прэсавай службы Выканаўчага сакратарыяту СНД. Цяпер працуе на Белсаце, з 2007 года вядзе ток-шоў “Форум”. Прафесар ЕГУ. Сябра БАЖ з 2000 года.

 

“А я ж тады яшчэ не навучыўся, што трэба жабры глядзець…”

Спадар Эдуард, раскажыце, як Вы вучыліся танчыць.

Эдуард Мельнікаў: Я нарадзіўся і да 16 гадоў жыў у Бабруйску. Нашая школа месцілася ў старым будынку дарэвалюцыйнай жаночай гімназіі. І школа арганізавала курсы танцаў. Выкладаў, як мне тады падавалася, пажылы чалавек – які вёў гурток танцаў ці то ў Доме піянераў, ці то ў Доме культуры, і да нас таксама прыходзіў. І мы нашым класам хадзілі на тыя заняткі. На той момант быў модны такі танец “ліпсі”, там трэба было прыстаўнымі крокамі рухацца ўлева-управа. Танга, вальс – усе "па" нам паказаў. Неяк хуценька гэта ўсё нам убіў, усё было як гульня, само сабой.

А тады жылі не вельмі – у мяне былі такія валёнкі, падшытыя дзедам, з пяткамі скуранымі. Дык я крыху саромеўся, бо ў нас у класе былі, з аднаго боку, простыя хлопцы і дзяўчаты з бабруйскіх сем’яў., а былі з афіцэрскага дома, які побач знаходзіўся – дзеці палкоўнікаў, падпалкоўнікаў. Я з Наташкай Ахрамеевай два гады за адной партай сядзеў (дачкой маршала Ахрамеева потым - тады ён быў проста падпалкоўнік). І дзеўкі нашыя ўжо былі на абцасіках, таму я сваіх валёнак саромеўся. А гады два таму мы збіраліся ў Бабруйску, і мне аднакурснік кажа: “А ты ведаеш, што той наш настаўнік танцаў стаў знакамітым пастаноўшчыкам танцаў недзе ў Нью-Ёрку на Мэдысан Сквер Гардэн?!” Шкада, прозвішча яго цяпер узгадаць не магу… А з’ехаў ён яшчэ ў 1970-я гады.

Першы здымак у жыцці. Бабруйск, сярэдзіна 1950-х

На фоне роднай школы ў Бабрукйску. З дачкой Ірынай, 2008 год

А ў крэпасці лазілі?

Эдуард Мельнікаў: У крэпасці лазілі. Тады крэпасць была не тое, што зараз. Яшчэ да таго, як пачалі будаваць на костках лядовы палац, недзе ў 1980-я яе атачылі моцным плотам. А раней яна была адчыненая зусім, і мы, хлопцы, лазілі па ўсякіх гэтых казематах былых, знаходзілі там вайсковае ўсё  - то савецкае, то нямецкае, каскі ўсякія… Але там самыя крутыя былі горкі – гэта называлася ў нас "пайсці катацца на валы”. Галаву там можна было лёгка скласці, але ляцелі мы адтуль добра!..

У нас ёсць такі фарштадт у Бабруйску... Што такое “фарштадт”? Потым ужо мне гісторыкі расказалі, што, калі гэтую крэпасць закладвалі на сутыкненні Беразіны і Бабруйкі, то ўзгаднялі праект з Кацярынай ІІ і спыталіся, што рабіць з рамеснікамі, якія жывуць на тым месцы. Яна сказала: “Фюр штадт!” (па-нямецку “за горад”). І іх перакінулі некуды туды далёка. Такая вось гістарычная байка. Хуліганскі быў такі раён гэты фарштадт. А мы былі “хлопцы з плошчы”.

З бацькам пад вокнамі роднай хаты, якую Рудольф Міхайлавіч пасля вайны збудаваў сваімі рукамі на вуліцы Беларускай у Бабруйску

У падзямеллі крэпасці, у падземныя хады траплялі?

Эдуард Мельнікаў: У крэпасці не асабліва, а вось у горадзе аднойчы ўлезлі ў нейкую адтуліну пры хаце, пайшлі нейкім калідорам – і выйшлі праз тры вуліцы. Я так разумею, гэта былі бомбасховішчы. Той Бабруйск застаўся толькі ў маёй памяці, цяпер я яго ўжо не пазнаю… Тут была наша старая драўляная школа, а вось тут рыначак, дзе бацька даручаў мне рыбу прадаваць. Злавіў аднойчы ўначы на спінінг у Бярэзіне шчупака, дае мне: “Прадай за 8 рублёў”. (А гэта някепскія грошы былі!) А сам на працу пайшоў. Выправіўся я прадаваць, падыходзяць дзве такія дамы: “Это что, щука?” (Як быццам бы не бачна! А гэта ўжо была падрыхтоўка да псіхалагічнай атакі на “гандляра”!) Я адказваю: “Щука”.  “Почему у неё глаза красные?” (А ў шчупака былі цудоўныя вочы такія памаранчавыя). А яны мне давай казаць, што яна тухлая, таму і вочы чырвоныя. А я ж тады яшчэ не навучыўся, што трэба жабры глядзець… Карацей, яны задзяўблі мяне, што за 4 рублі аддаў. Бацька лаяўся потым. Потым трусоў развялі, трэба было іх карміць нечым, я з касою хадзіў. Аднакласніцы кпілі: “Калхознік ты няшчасны”. А што было рабіць? Час быў не вельмі сыты. З іншага боку, цяпер я разумею, што і шчупака, і трусаў гэтых бацька даручаў мне ў тым ліку і з педагагічных мэтаў. Бо мы з хлопцамі хуліганілі, шыбы білі. Мянты нават аднойчы злавілі, але ўцёк! Памятаю, залезлі на званіцу царквы, назбіралі там наверсе галубіных яек – і давай бамбардзіраваць мясцовае насельніцтва!

Пасля таго шчупака Вас у жыцці шмат разоў на грошы дурылі?

Эдуард Мельнікаў: Пасля таго, здаецца, не вельмі часта і прадаваў штосьці! Маю досвед!

З мамай – у абавязковай тады школьнай форме.

 

“Мама ўцякла ў Бабруйск, бо ў іх у вёсцы пачынаўся канібалізм…”

Адкуль у Вашага бацькі такое цікавае імя – Рудольф?

Эдуард Мельнікаў: Сямейнага падання няма. Але брата ягонага звалі Генрых, мараходам быў, потым старэйшая Тэрэза, потым Альвіна, Іраіда. Бацькаў бацька Міхал Пармёныч быў знакамітым чалавекам, у гады грамадзянскай вайны быў камісарам у Ільюшына (той самы, які самалёты ІЛ спраектаваў). Бабуля яшчэ казала: “Слухай, пад’едзь да Ільюшына, скажы, што ты ўнук Міхал Пармёныча, хай прыстроіць, дапаможа”. Я ўжо тады вучыўся на журфаку. І казаў: "А што ён дапаможа? Сам праб’юся..." Так што дзед быў відным чалавекам, пакуль не арыштавалі  ў 1937 годзе… Потым у 1938 быў вярнуўся – пашчасціла…

З бацькамі ў Бабруйску на фоне дома, дзе бацька атрымаў кватэру. Каля 1958 года

Такія ўсе імёны дзіўныя, нетутэйшыя…

Эдуард Мельнікаў: Нетутэйшыя… Хаця – Уладзімір Рудольфавіч Салаўёў! Марыс Ліепа – ён жа сапраўды Марыс Рудольф Эдуардавіч Ліепа.

І з Салаўёвым вас тэлебачанне яднае, і Ліепа практычна цёзка…

Эдуард Мельнікаў: Практычна. Ды спецыяльнасць не тая.

Дык і вы ж у валёнках танчылі!

Эдуард Мельнікаў: А, ну так! У балетках любы прафесіянал можа, а вы ў валёнках паспрабуйце!

Вашыя карані ў Бабруйску?

Эдуард Мельнікаў: Не, у Бабруйску бацькі сустрэліся. Бацька ў 1945 прыйшоў з вайны, і дывізію расфарміравалі ў Бабруйску. А маці са сваімі бацькамі ў 1933 годзе ўцякала ад Галадамору з Украіны, з Вінніцкай вобласці – у іх у вёсцы пачынаўся канібалізм…

А чаму яны збеглі менавіта ў Бабруйск?

Эдуард Мельнікаў: А тут была цётка Оляна, якая выйшла за паляка і ўладкавалася тут. Тут бульба была, а на бульбе ўжо больш-менш.

Палова каранёў украінская, палова расейская. Адкуль беларускае ўзялося?

Эдуард Мельнікаў: Я лічу сябе беларусам, гэта дакладна. Але бабруйскім.

Ну так, мы ведаем, што Мінск – гэта недзе пад Бабруйскам.

Эдуард Мельнікаў: Так! Гэта ў нас такі гонар бабруйскі ёсць. Сапраўды, у маім дзяцінстве габрэйскага насельніцтва было вельмі шмат. На вуліцах можна было пачуць ідыш, беларускую мову, расейскую… На ідыш мы засвоілі найперш нейкую лаянку: “Шлёмазл ты!”, “Тохес!” (задніца). Потым пайшла першая хваля эміграцыі, пайшлі лісты, пасылкі – зусім іншыя рэаліі!.. Пашырылася ўяўленне, што свет зусім не такі, як мы ўяўляем – штосьці іншае, глыбокае… Я ўжо тады з Бабруйску з’ехаў, і шмат хто з нашага двара з’ехаў – цяпер хто ў Лос-Анджэлесе, хто ў Чыкага… Кажуць, у Чыкага цэлы квартал бабруйскі ёсць!

Насуперак міфу пра беларускую талерантнасць – побытавага антысемітызму не было?

Эдуард Мельнікаў: Наадварот, бачылі, што ў габрэяў добра ўладкавана жыццё, выхаванне дзяцей. Я зараз заднім чыслом асэнсоўваю дзіцячыя ўражанні. У нашай беларуска-руска-славянскай традыцыі: “Ты, ёлупень такі, двойку табе ставяць, ты самы дурны, таўпека ты гэткі!..” А ў іх не так: “Наша Дора самая лепшая, яна паступіць у музычную школу, стане настаўніцай музыкі”. І ў той Доры не было схільнасці, быццам бы, для музыкі. Але стала! Таму што верылі ў сваё дзіця – і адукавалі адпаведна.

Што вы яшчэ ўзялі ад такіх суседзяў?

Эдуард Мельнікаў: Шырокі погляд на жыццё. Нейкую ўнутраную неабмежаванасць у трактоўцы нейкіх з’яў, нестандартнасць… Хаця невядома, ці дапамагала мне тая нестандартнасць...

Сімвал Бабруйска – бабёр – фігураваў у вашым дзяцінстве?

Эдуард Мельнікаў: Аднойчы, як з бацькам хадзіў на паляванне, бачыў бабра жывога, але той уцёк, і я не паспеў стрэліць па ім…

А ў каго паспелі стрэліць?

Эдуард Мельнікаў: У зайцаў.

Забівалі зайцаў?

Эдуард Мельнікаў: Два.

Вам іх не шкада было?

Эдуард Мельнікаў: Шкада. Наляцеў сабака, стаў яго душыць, а ён крычыць як дзіця… А вось дзіка – страляў два разы, і два разы асечка! Дарэчы, пасля тых двух зайцоў і здабычы больш ніколі не было, хоць на паляванне хадзіў.

Ялта, 15 гадоў. 1966 год

 

“Мяне намагаліся падпаіць, падкупіць – два героі сацпрацы так аднойчы накачалі…”

Пасля журфаку Вас размеркавалі на тэлебачанне ў аддзел сельскай гаспадаркі?

Эдуард Мельнікаў: Правільна ён тады называўся – "аддзел сельскай гаспадаркі галоўнай рэдакцыі прапаганды".

Атрымліваецца, што тады рэчы называлі сваімі імёнамі?

Эдуард Мельнікаў: Канешне. І ніхто не саромеўся. Гэта зараз пішуць - “СМІ”. А паглядзіце раней - кніжкі навуковыя, якія пісаліся гэтымі ж людзьмі – “СМІП”, сродкі масавай інфармацыі і прапаганды!

Здымак з дошкі гонару журфака. 1967 год

А чаму Вас накіравалі ў аддзел сельскай гаспадаркі, у якой Вы слаба арыентаваліся?

Эдуард Мельнікаў: Справа была такая. Я ўжо з трэцяга курсу там супрацоўнічаў на тэлебачанні, рабіў перадачы, рэпартажы, нават прамыя эфіры. Гэта было ў навуковай рэдакцыі – памятаю, рабіў рпартажы з інстытуту біялогіі, батанікі, штосьці такое... І напісалі на мяне адтуль запыт. А я збег у будаўнічы атрад у Магадан на два месяцы, спазніўся на тэлебачанне на месяц. І галоўны рэдактар кажа: “Слухай, тут Пётр Міронавіч паглядзеў нейкую нашую сельскагаспадарчую перадачу – а там штосьці неслі не тое, што на апошнім пленуме”. І ён загадаў умацаваць сельскагаспадарчую рэдакцыю маладымі кадрамі. Вось мной і ўмацавалі!

Навучыліся свіней па пародах адрозніваць?

Эдуард Мельнікаў: Ха! Я быў цалкам дасведчаны чалавек у пытаннях сельскай гаспадаркі, мог патлумачыць адрозненне першай рэпрадукцыі зерня ад другой! Настрапаліўся даволі хутка. І я ж не сядзеў так проста. Зрабіў нешта кшталту КВЗ, толькі на сельскагаспадарчую тэму. "Выбілі" з Міністэрства сельскай гаспадаркі сем трактараў Т-40, адну машыну ГАЗ-53 і прыёмнік “Гарызонт” – гэта былі неверагодныя тады прызы. Мяне намагаліся падпаіць, падкупіць – два старшыні калгасаў, героі сацыялістычнай працы так аднойчы "накачалі" - хацелі, каб заданні выдаў… Памятаю, быў і такі скандал: вось, ён з Бабруйску – бабруйскім падсуджвае!.. Распавядалі, як у прамым эфіры аднойчы ў студыю ўбег кот і скакануў Зіне Бандарэнцы на калені… Памятаю, як падчас эфіру ірванула лямпачка, але тры ільнаводкі нават не дрыгнулі… А мне ж быў толькі 21 год…

Гэта былі жывыя эфіры?

Эдуард Мельнікаў: Так! Запісваць было нашмат складаней, чым даваць жывы эфір – гэта ўжо потым навучыліся… І ў фінале я на Камуністычнай, 6 (тады студыі на Макаёнка яшчэ не было) знаходзіўся ў студыі А, побач была студыя Б – я перабягаў туды. Плюс адна перасоўная станцыя паказвала ў перапынках харавы конкурс (вяла Зіна Бандарэнка), а другая – конкурс механізатараў ды галоўных інжынераў (вёў Альфрэд Мітрафанаў, ён потым у Маскву з’ехаў)…

На “Голасе Амерыкі” ў Вашынгтоне. 2005 год

Каля мемарыялу загінулым журналістам. Арлінгтон, 2005 год

 

“Ад часу майго “выкрывальніцтва” метады працы на БТ не змяніліся”

Спадар Эдуард, Вы пачыналі працаваць за часам Брэжнева, потым за часам гэтых астатніх паўжывых дзядоў. Працавалі ў адыёзнай структуры – тэлебачанне, аддзел прапаганды. Што адбывалася ў Вас у галаве? Ці рабілі рэчы, за якія Вам цяпер сорамна?

Эдуард Мельнікаў: Сорамна, што пасля некаторых матэрыялаў звальнялі людзей – як я цяпер разумею, ні за што. Але потым я нездарма перайшоў ад сельскай гаспадаркі ў прамысловасць, стаў рабіць сур’ёзныя перадачы з заводаў. Назва была дурная: “Спросим себя, товарищи”. Раскруціць завод на шчырую размову было нялёгка – я працаваў там начамі, хадзіў, рыхтаваў расследаванне. Потым туды выкатваецца перасоўная тэлестанцыя – і ў прамы эфір ідзе 45 хвілін такога ляманту пралетарыяту!.. Аўральнасць, невыкананне плану, непабудаванасць вытворчых адносін…

А як пра гэта можна было казаць? І тады, і цяпер усё на публіцы павінна “быць добра”. Сёння ж БТ не зробіць рэпартаж з трактарнага заводу, дзе рабочыя будуць казаць, што ўсё не так.

Эдуард Мельнікаў: Савецкая ўлада была мудрэйшая, гэта было “торжество социалистической демократии”. Я ж не казаў, што ўся сістэма дрэнная, а як бы выкрываў асобныя недахопы. Вёў праграму “ТелеОТК” – ОТК у сапраўднасці расшыфроўвалася як “отдел технического контроля”. Аднойчы нарваўся – выклікалі ў ЦК, пытаюцца: “Чаму вы зрабілі выснову, што ў нас усё кепска з рамонтам тых тэлевізараў ці той мэблі?” Мяне ўратавала тое, што я захоўваў велізарныя стосы анкет: з завода Леніна (цяпер гэта “Белвар”), з “Гарызонту”, з іншых заводаў. Я сам гэтыя анкеты распаўсюджваў, а людзі пісалі там, дзе і што ім не падабаецца. Я кажу: “Вось – сацыялагічны падмурак маіх перадач”. Анкеты ў мяне забралі – вывучаць, а мяне пакінулі ў спакоі. Потым я стаў працаваць разам з Народным кантролем. Гэта была сур’ёзная, грозная структура. На кожным прадпрыемстве былі групы Народнага кантролю, якія быццам бы выкрывалі нейкія недахопы.

Падчас стварэння перадачы “ТелеОТК”. 1975 год.

З мадэльерам Булгакавым на “ТелеОТК”. 1975 год

Планава выкрывалі?

Эдуард Мельнікаў: Планава! І сценгазета была! А на ўзроўні вобласці і Беларусі гэта была сур’ёзная структура, куды маглі выклікаць міністра і зняць яго з працы. Што і рабілася. У супрацы з імі я рабіў даволі жорсткія расследаванні, пад дахам улады, так сказаць.

Не адчувалі сябе чарвяком-выкрывальнікам?

Эдуард Мельнікаў: Чаму чарвяком? Выкрывальнікам адчуваў. Калі там кепска – чаму пра гэта не казаць? Памятаю, як мы ўварваліся на мясакамбінат. Паступіў сігнал, што там пры пагрузцы каўбасу пакідаюць на ноч у машыне – яна псуецца, а яе потым прадаюць у крамах «на раёне». Мне тады яшчэ спрабавалі хабар вэнджанай каўбасой даць (а тады ж яе было не дастаць!) – але я перапыніў такія размовы…

Гэтая праца выкрывальніка – чым яна адрозніваецца ад працы сённяшніх “выкрывальнікаў” на БТ, якія “выкрываюць” амбасады, БАЖ, іншых “ворагаў Беларусі”?

Эдуард Мельнікаў: Яны працуюць па замове ўладаў. Хоць, напэўна, звонку гэта выглядае як і мая праца. Але замовы ў мяне не было - маўляў, “давай накрыем тое ці тое”. Я сам выдумляў гэта ўсё, і  рэдактары нават спрабавалі часам забараніць такія “выкрыванні”.

Наконт замовы – зразумела. Але Вашыя ўварванні на завод з мэтай выкрыць недахопы, і калі нейкая выкрывальніца лезе да Літвіной з мікрафонам – хіба ёсць тут розніца ў стылі працы?

Эдуард Мельнікаў: На завод я не проста ўрываўся – не дапусціць дзяржаўнае тэлебачанне туды не маглі… А тое, што спосабы працы не змяніліся… А вы думаеце, у нас сістэма ўлады змянілася? Яна стала толькі больш жорсткая. Гэта савецкая ўлада, даведзеная да ўпору.

А якая розніца – далі заданне ці сам знайшоў? Ці прымальны гэта метад працы для журналіста – выкрывальніцтва, “мачылава”? У які стандарт журналістыкі гэта кладзецца?

Эдуард Мельнікаў: Ні ў які… Ведаеце, я не ідэалізую нават незалежную беларускую журналістыку. Пра дзяржаўную ўжо няма чаго і казаць. І пра стандарты журналістыкі размаўляць варта ў абодвух выпадках, бо нармалёвай спрэчкі, прадстаўлення розных бакоў няма ні там, ні там. Гэта савецкая і постсавецкая ментальнасць – калі мы не прывучыліся слухаць адзін аднаго.

Каля Белага дому. 2005 год

 

“Памятаю, як дзяржаўныя газеты прасілі Падгайнага выратаваць іх ад недзяржаўных”

А тады, калі вы, зусім юны, заняліся такім выкрывальніцтвам на БТ – вам гэта галаву не ўскруціла? Такі малады – і ўжо чалавечыя лёсы вырашаю!

Эдуард Мельнікаў: Не вельмі я іх там і вырашаў. Ну, маглі дырэктару завода ці старшыні калгаса вымову зрабіць… Галаве тут асабліва не было з чаго ўскручвацца – я рабіў сваю справу, вось і ўсё.

Спадар Эдуард, дык і сённяшнія бэтэшныя працаўнікі кажуць, што гэта проста “праца ў іх такая”. Начальнік ім загадаў…

Эдуард Мельнікаў: Але ж мне начальнік не загадваў! Наадварот - калі я рабіў праграму, і начальнік выкрэсліваў вострыя моманты, я скандаліў.

Але ж, глядзіце, мы прыйшлі да высновы, што ў "сухой рэшце" як усё было, так і засталося. Дык гэтае вашае “біццё аб лёд”, калі прайшоў час, падаецца вам сэнсоўным?

Эдуард Мельнікаў: Ведаеце, я ў сваім узросце ўжо на многія рэчы гляджу па-філасофску… Вось мы нядаўна пахавалі нашага выдатнага калегу, аператара Валеру Булдыка. Ён усё сваё жыццё прастаяў ля камеры: здымаў, здымаў, здымаў… Куды сышло яго жыццё? Потым пахавалі адну жанчыну, якая 20 гадоў мантажавала стужку разам са мной. Спачатку чорна-белую – манікюрным лакам склейвалі. Потым негатыў, потым пазітыў, потым каляровую. Потым увогуле стужка знікла – у 1980 годзе, на Аліпіяду прыйшлі новыя відэамагнітафоны нямецкія… Куды жыццё сыходзіць? Як напісаў адзін філосаф-постмадэрніст – жыццё выцякае як з таго крана… Ці не?

Пасля “журналісцкай крыві” вы ж сталі начальнікам?

Эдуард Мельнікаў: Начальнікам – намеснікам галоўнага рэдактара праграм БТ – я стаў ужо за часам Бураўкіна, і быў ім 8 гадоў. Такім начальнікам, які і сам не перапыняў працу – рабіў праграмы, арганізоўваў, ездзіў. Як да начальніка сталі спрабаваць бегаць і шаптаць на вуха: той гэта, гэты тое… Я адразу гэта перапыніў: яшчэ хто зойдзе нешта на вуха шаптаць – выганю адразу, звольню! Але з-за таго, што мы ў дырэкцыі хацелі нешта змяніць, на мяне-начальніка сталі ціснуць іншыя начальнікі, непасрэдныя… Стала цяжкавата – і я сышоў, абараніўся, стаў выкладаць, рыхтаваць журналістаў у Вышэйшай партыйнай школе.

З кіраўніком Дзяржтэлерадыё Генадзем Бураўкіным (крайні злева) у Венгрыі, на афіцыйных перамовах з калегамі-тэлевізійшчыкамі. 1982 год.

У пачатку 1990-х зьявілася іншая краіна і, трэба думаць, іншая журналістыка. Выглядае, што і гэтай журналістыцы вы маеце што прад’явіць – раз “метады не змяніліся”?

Эдуард Мельнікаў: Свабода – гэта ўсё ж вельмі магутная плынь! Як толькі ў 1991 годзе можна было пайсці “куды хочаш” – усе найбольш разумныя, таленавітыя людзі кшталту намеснікаў рэдактараў дзяржаўных газет хуценька зрабілі свае газеты. “Белорусская деловая газета”, “Белорусский рынок”, “Газета Слонімская”, “Intex-press” у Баранавічах, “Брестский курьер”… Яны адразу выйгралі канкурэнтную сітуацыю ва ўсіх дзяржаўных газет! Я памятаю выдатную сцэну, калі быў міністрам друку (дакладней, старшынём Дзяржкамітэта па друку) Падгайны – тады яшчэ збіраліся разам і тыя, і гэтыя. Была такая тусоўка, і гэтыя дзяржаўнікі крычалі: выратуй нас, міністр, бо нас ужо ніхто не выпісвае, ніхто не чытае – усё сабе забралі гэтыя недзяржаўныя! Міністр сказаў: “Добра!”  - і пачалі іх абараняць: ціснуць гэтых, уздымаць гэтых. Гэты ціск ідзе і дагэтуль, зрэшты.

Намеснікі рэдактара тады, вы кажыце, “крутануліся” – але ж і Вы на печы не ляжали, так?

Эдуард Мельнікаў: Так, у пачатку 1990-х я таксама арганізаваў 2 свае камерцыйныя кампаніі, мы рабілі фільмы на Жэневу, на Усход, на Захад. Усе пачыналі жыць – і было нармальнае развіццё. Але прыйшоў 1994 год – і вось яно атрымалася.

 

“Памятаю, як Беразоўскі кінуў: “А за казла адкажаце!”

Эдуард Рудольфавіч, Вы ж былі прэс-сакратаром Беразоўскага, так?

Эдуард Мельнікаў: Пасля канчатковага сыходу з БТ я пяць гадоў я працаваў прэсавым сакратаром Выканаўчага сакратарыята СНД. Там, канешне, быў адпаведны ўзровень – Крэмль, Ельцын, Шэварнадзэ, Карымаў. Кіраўніком Выканаўчага Сакратарыяту СНД быў Карачэня, потым быў і Беразоўскі. 10 месяцаў я быў і пры ім прэсавым сакратаром. Потым прыйшлі іншыя людзі – і ім прэс-служба была непатрэбная, і нас скарацілі.

З Беразоўскім шчыльна кантактавалі?

Эдуард Мельнікаў: Два разы за гэты час ён прыязджаў у Мінск на прэс-канферэнцыю. На адной з іх было тое векапомнае пытанне Дракахруста. Юры нагадаў Беразоўскаму фразу Лукашэнкі, што, маўляў, “знайшлі ахвярнага казла” (яго, значыцца). Беразоўскі кінуў: “А за казла адкажаш!” Усе рассмяяліся.

Цёплыя адносіны з высокімі асобамі не завязаліся?

Эдуард Мельнікаў: Гэта былі фармальныя, працоўныя адносіны. Канешне, прысутнічаў на лецішчах прэзідэнтаў – але гэта былі фармальныя інтэрв’ю альбо проста прысутнасць на афіцыйных перамовах, не больш.

І што Вы рабілі, калі вас скарацілі?

Эдуард Мельнікаў: Зрабіўся беспрацоўным! Кажу жонцы: ну што, пайду, відаць, печы класці па лецішчах. Стаў на ўлік у службу занятасці, атрымліваў дапамогу па беспрацоўі…

І колькі атрымлівалі?

Эдуард Мельнікаў: Каля 500 даляраў.

Колькі?!

Эдуард Мельнікаў: 500. У мяне ж была наменклатура расейская, амаль дыпламатычная праца. “Намеснік кіраўніка ўправы расійскага міністрэрства” ў мяне наменклатура была. Адсюль і дапамога такая, якая мусіла мне выплочвацца цягам 5 гадоў. Але як стаў на ўлік, каб атрымліваць дапамогу, трэба было адпрацоўваць грамадскія працы. Што праўда, дапамогай карыстаўся нядоўга – два ці тры месяцы. Потым Пеця Марцаў запрасіў працаваць генеральным дырэктарам "БДГ".

А на тых грамадскіх працах даводзілася двор месці?

Эдуард Мельнікаў: Так. Але я заўсёды выбіраў Батанічны сад. Я там касіў, сек, стварыў стайню для каня Орліка з іржавых цвікоў і спарахнелых дошак.…

Для жывога каня? 

Эдуард Мельнікаў: Жывога! Ён разбіў сваё стойла – і я, як вопытны дачнік, зрабіў яму новае. Разы два ці тры паспеў туды схадзіць папрацаваць. Іншыя едзілі на моркву, бо адтуль можна было моркву прывезці.

З дачкой Лізаветай у Луўры. Парыж, 2004 год

 

“Я зрабіў заўвагу – і ён выскачыў са студыі”

Славутыя тэледэбаты перад першымі прэзідэнцкімі выбарамі Вы вялі ж тады ўжо ў зусім высокай пасадзе?

Эдуард Мельнікаў: Так, намесніка старшыні Дзяржтэлерадыё. На гэтай пасадзе я паспеў пабыць зусім няшмат – і адчуваў, што мяне туды спецыяльна “пад выбары” прызначылі.

Не аднойчы чытаў гісторыю, як падчас перадвыбарных выступаў Вы зрабілі заўвагу аднаму з кандыдатаў – і той аж са студыі выскачыў. Дык хто выскачыў?

Эдуард Мельнікаў: Дык ён і выскачыў. У студыі прысутнічалі юрысты Цэнтрвыбаркама, якія запатрабавалі: “Кандыдат абражае іншых кандыдатаў, зрабіце заўвагу”. Я зрабіў – ён абурыўся і выскачыў.

А як ён абражаў?

Эдуард Мельнікаў: Казаў нешта накшталт “гэтымі Мечыславамі-Вячаславамі беларускія жанчыны ўжо дзяцей сваіх пужаюць”.

Як вы лічыце, чаму Вас як прафесіянала потым выцеснілі з БТ, а не выкарысталі сабе на карысць?

Эдуард Мельнікаў: Чаму? Прапаноўвалі мне АТН узначаліць! Але я зразумеў, што туды ісці не трэба. Ужо падрапалі сцяг, прайшоў майскі рэферэндум – і пасля гэтага я сыйшоў. Пад занавес мяне выклікаў на допыт старшыня КДБ генерал-палкоўнік Ягораў, які разам з Шэйманам дапытваў мяне некалькі гадзін…

Падчас стварэння ток-шоў “Форум” на Белсаце.

 

“Час ёсць на ўсё”

Вы ўжо сказалі, што ў вас тры дачкі. Распавядзіце, хто вашая жонка, хто вашыя дочкі.

Эдуард Мельнікаў: Жонка – праектыроўшчык, зараз пенсію афармляе. Усё сваё жыццё праектавала розныя індустрыальныя аб’екты. Старэйшая дачка вучылася на “міжнародным праве”, з’ехала ў Амерыку, там выйшал замуж, там цяпер і жыве. Малыя мае – двайняшкі, ім ужо па 25 гадоў. Адна дачка выйшла замуж, выкладае ангельскую мову. Другая скончыла ў Швецыі магістратуру і зараз працуе ў міжнароднай юрыдычнай фірме, вырашае спрэчкі гаспадарчых суб’ектаў.

Вяселле. Мінск, 1979 год

Вы прымалі актыўны ўдзел у выхаванні трох дачок?

Эдуард Мельнікаў: Напэўна, так – калі паглядзець фармальна. А зараз, калі паглядзець праз гады, думаю: як мае дзеці выраслі? Штосьці я і не заўважыў. Ім ужо па 25 гадоў, а ў памяці засталося некалькі эпізодаў, як я вазіўся з імі, нешта рабіў. А яны ўжо вунь якія дарослыя.

З бацькамі – Рудольфам Міхайлавічам і Елізаветай Іосіфаўнай. Дочкі злева направа: Алёна, Лізавета, Ірына. Каля 1990 года.

З жонкай Эльвірай і дачкой Алёнай у Нарвегіі. 2011 год

З такой актыўнай працай няўжо быў час няньчыцца?

Эдуард Мельнікаў: Глеб, час ёсць на ўсё. Лухта, калі кажуць, што часу няма. Проста калі ты жывеш днямі – ты вольны чалавек. Калі жывеш гадзінамі – таксама ўсё паспяваеш. Можна жыць кавалкамі па 15 хвілін, а можна і па 5. Бываюць і такія абвостраныя перыяды ў жыцці, потым зноў крыху меней напружана. Але я папракаю сябе, што, можа, і недастаткова ўвагі надаваў. Хоць дзяўчаткі выраслі добрыя. Дык можа, так і трэба? Азіраючыся на гэта і на ўсё іншае, я прыгадваю Сэнэку: “Калі чалавек сказаў, што жыццё скончанае, – кожны дзень прачынаецца з прыбыткам”.

Тэгі: