it cz lt rb
ua fr pl en
se by
Feb 04

тэкст для перадрукоўкі ў блогу ласкава прадстаўлены Аўтарам.

ЖЫЦЦЁ БЕЗ СВЯТЛА

Лёс сям’і Васіля Быкава ў 1930—1940-я гады

 

Сястры Васіля Быкава, Валянціне Уладзіміраўне, 7 ліпеня споўнілася 85 гадоў. Тварам падобная на старэйшага брата, жыве яна ў вёсцы Ваўчо, паблізу з Ушачамі, куды пераехала з родных Бычкоў, калі выйшла замуж. Жыццё Валянціна Уладзіміраўна пражыла цяжкое — спачатку галоднае дзяцінства, пасля была вайна, пасляваенны голад, праца ў калгасе; пахавала бацькоў, позна й няўдала выйшла замуж; з цягам часу, пахаваўшы не толькі абодвух братоў, але і мужа, засталася зусім адна з пенсіяй ў трыста тысяч. І калі запытацца ў Валянціны Уладзіміраўны пра яе жыццё, дык у першую чаргу пачне распавядаць пра брата Васіля ды пра тое, як жылося ў вайну, быццам было гэта толькі ўчора. Такі ўжо незайздросны лёс у гэтага пакалення…

Прыводзячы тут аповед Валянціны Уладзіміраўны, мы наўмысна захавалі яе ўшацкую гаворку. Гэта некалі Рыгор Барадулін пісаў Васілю Быкаву з Ушачаў у замежжа: «Да нас завітала твая сястрычка Валя. Хоць наслухаўся я ўшацкай мовы, хоць пачуў вушацкі голас. Яна як зязюлька баравая». І іншым разам зноў жа з падстрэшша мамінае хаты пісаў Барадулін сябру: «Раней у Вушачу ехаў паслухаць нашую мову, гаворку нашую. Цяпер глуха. Як з Валянцінай сустракаюся, дык ажываю душой. Слухаю яе, як з крыніцы п’ю».

Дададзім яшчэ, што аповед гэты запісаны падчас некалькіх прыездаў да Валянціны Уладзіміраўны — у красавіку 2004-га, у маі 2006-га і ў маі 2011 г.

 

Да вайны жыццё цяжкое было ў нас у калгасах: галадалі, на трудадзень давалі сто-дзвесце грамаў мякіны. Бывала, атрымае бацька палучку — прынясець палову мяшочка нейкай гірсы (не жыта чыстага, а нарасценя з травой, адным словам, абы што), змеле яго, мама мукі дабавіць — каб хоць хлеб зляпіць… Да вайны карова ў нас была, але яе нечым было карміць, дык яна прапала з голаду. Праўда, якраз у той год бацька цялушачку пусціў ад яе. І калі ў пачатку вайны яна ацялілася, дык і даждаліся мы таго малака. Але колькі яна ў нас пабыла? — год ці два, а тады забралі ў нас яе партызаны, кароўку нашу. І зноў мы ні з чым засталіся…

Аднак не сказаць, каб з прадуктамі ў пачатку вайны вельмі дрэнна было. Калі прыйшлі немцы, калгасы яны распусцілі, а зямлю падзялілі — кожнаму гаспадару па «шнурку» далі, пааддавалі людзям коней ды кароў. Помню, конь у нас быў, бацька і пахаў на ім, і сеяў, і жыта добрае вырастала. Мама пажнець, дык пасля мы ўтрох — з бацькам і матуляй — малацілі цапамі. Я спачатку не ўмела, а тады навучылася… (Смяецца.) Затым бацька з веялкай гэтак акучыць — мякіна ў адзін бок ляціць, а чыстае зярно ў іншы. А пасля на жорнах спрытненька змелець, тады ўжо мама хлеба напячэ. А хлеб быў такі смачны, пышны! Бацька ўсё хваліў: «Матка, твой хлеб дужа добры, а сусед як спячэ, дык у рот нельга ўзяць!» (Смяецца.) І праўда — мама ўмела пякчы хлеб, такі рыхлы быў, пахнючы… І свіней гадавалі, і карова была. А як на трэці год з’явіліся партызаны, дык тады кароў пазабіралі, праўда, не ва ўсіх. Спачатку партызаны не дужа нас абіралі. Казалі, гэта ў Заходняй Беларусі тое было — майго роднага дзядзьку з Завулка (там, дзе раней мяжа з Польшчай была, цяпер гэта Глыбоцкі раён) амаль не ўбілі за соль. Ён сам расказваў, што расстраляць хацелі. Прыйшлі і гавораць: «Давай соль!» Там жа на станцыі было многа солі, і «западнікі» назагатавалі сабе, але прыйдуць партызаны і хто не даець, дык наставяць на гаспадара ружжо, а пасля найдуць тую соль і сабе забяруць. У нас, ва Усходняй Беларусі, дык нічога не было — усю вайну без солі елі. Помню, забіў бацька парасёнка — небальшэнькі такі быў, а як без солі яго есці? — хоць і мяса, але ж несалёнае. Гэта «западнікаў» партызаны абіралі, а нас, дзе была партызаншчына, дык не дужа. Але і ў нас нешта загадвалі здаваць — зярно, кажухі, валёнкі ў каго лішнія, хлеб ім пяклі. Ці калі партызаны ў вёсцы спыняліся, дык па хатах іх размяркоўвалі. У нас таксама два партызаны стаялі. Калі ж пачалася блакада, тады партызанаў разагналі, у Селішчах гарнізон нямецкі стаяў і ўжо немцы нас абіралі — едуць па вёсцы і дзе якая курыца, зярно, бульбіна якая ці трапка — усё пад мятлу мялі! Хату нашу так вычысцілі, што засталіся толькі голы стол ды лавы — ні бульбінкі! Знайшлі нават вялікі сундук з зярном, што бацька ў аўразе закапаў, — усюды шомпарамі зямлю папорвалі... А ўжо ўначы партызаны прыходзілі — тыя, што пааставаліся і ў лесе хаваліся, — таксама нешта давай! Якія па-чалавечы просяць, а калі скажаш, што і самім няма чаго есці, дык вызверыцца — усякія ж былі — і пойдзе ўсюды лазіць, усю хату і чардак абнюхае. Помню, аднойчы ноччу ўдваіх прыйшлі, дык адзін запаліў лучынку — свету ж ніякага не было — і на чардак палез. Як ён яшчэ хату не спаліў? — крыша ж саламяная была. А нічога ўжо не было. Адзёжы, праўда, троху засталося, дык мама сваю схавала — злажыла ў скрыню ды закапала. Але аднойчы дождж пайшоў, і мама ноччу назад усё прынесла — каб прасушыць, а тут якраз партызаны з партызанкаю явіліся, і партызанка тая пазабірала ўсе маміны кофты… Так што, і немцаў баяліся, і сваіх, бо былі свае — усё роўна як ворагі. Іншыя дык нічога, а некаторыя нават пад ружжо ставілі. У Кублічах, мусіць, пяць ці шэсць сямей расстралялі, хто ў немцаў працаваў. Яшчэ нямецкая камендатура там была, а партызаны ўначы ўварваліся. Расстралялі аднаго ветурача, аднаго фельчара, іх сем’і, а тады яшчэ адну сям’ю — і жонку, і мужыка, у іх трое ці чацвёра дзяцей засталося. Звычайна жонку і мужыка забівалі, а рабят, праўда, не чапалі. Чуць каго прыкмецяць, што ў немцаў працаваў, ці хто на каго скажа, тады прыходзілі ўначы і расстрэльвалі.

 

* * *

А цыгане ж у вайну стаялі ў Бычках табарам, і ў нашай хаце нават жылі. І бежанцы былі, арлоўцы. Адзін раз прыехала жанчына і з ёю пяцёра рабят, і ўсе адзін пад адзін — такія малютачкі. Гэта калі фронт пад Масквой быў і людзей эвакуіравалі. Многа ў каго тады жылі гэтыя сем’і. Рабяткі галодненькія былі, абадраненькія. А дарослыя ходзяць па беднасці з торбачкай і сабіраюць па вёсцы, хто што дасць. Пасля матка зварыць троху якога супу, ці ляпёшку, ці бульбіну спячэ. Прыехалі ж голыя, нічога ў іх не было. Дый у нас дужа такога таксама не было. Праўда, паесці яшчэ троху заставалася, але малавата. Бывала сядзем есці, і малец, галодны, прыйдзе, стаіць каля стала і глядзіць, як мы ядзём. Тады бацька мой пасадзіць яго за стол: «Хадзі, мой дзетка» і накорміць, і іншым рабяткам нечага дасць — гэтак ён жалеў тых рабятак. Гэтая сем’я стаяла ў нас, мусіць, цэлую зіму, а тады неяк забралі іх ад нас — некуды далей эвакуіравалі. Але іншыя паявіліся, праўда, жыла цяпер у нас адна толькі жанчына. Хоць спакайней было — ад рабят жа спакою не было! Самай маленькай дзяўчынцы быў, мусіць, годзік, дык яна ўночы плакала ды крычала. Ай, такое беспакойства было! Але што ж ты зробіш…

Ну, і цыгане ж часам наязджалі — пастаіць колькі дзён табар у вёсцы, а пасля паедуць. Таксама па беднасці ездзілі. Дык мама ўсё на картах прасіла паваражыць, ці жывы Васіль. І вось ніколі не сказалі — колькі разоў мама пасля вайны ўспамінала, — што ён загінуў. Увесь час гаварылі: ён у вельмі дрэнным стане, пры такой чарнаце, але жывы і вернецца. Ну, дык бацька з мамай верылі і надзеяй жылі.

 

* * *

У той дзень дзяўчатак якраз у Вуглішча гналі, а мы з сяброўкаю ў лазовым кусце хаваліся, метраў трыста ад дарогі. І вось адна дзяўчына паказвае немцам: «Вунь цюркі! Вунь-вунь, у кусце сядзяць!» Немцы звалі дзяўчат «цюркамі», і яна знала, што немец пойме гэтае «цюркі сядзяць». Немец з вінтоўкай на пагатове да нас к кустам шагае, дык мая адважная падруга драпанула ў балота, а я струсіла, не справілася ўцячы. Падышоў і кажа: «Вылазь! Хайт! Хайт!» Ну, і выгнаў мяне з куста. А разам з тымі дзяўчатамі і майго бацьку ўзялі, дык ён стаў прасіць немца, каб мяне не бралі, што ён замест мяне пойдзе. «Толькі адпусціце маю дачку, — гаварыў. — Я пайду за яе». Але немец сказаў бацьку: «Ты, стары, ідзі дамоў, а дачка твая пойдзе з намі». І пагналі нас у Вуглішчыну.

Там шмат дзяўчат было, усё акопы капалі каля ракі, мусіць, месяц. Пакуль дзве дзяўчыны з нашай вёскі не збеглі — іх маткі ведалі ўсе лясныя хады — там лясы каля гэтага Вуглішча, сюды, на Селішча лясы, — дык павялі сваіх дачок тымі сцяжынкамі, выкралі іх. А я ж маладая дурная была (смяецца), мне таксама захацелася ўцячы — гэтак дамоў хацелася! І вось калі аднойчы раніцай вывелі нас тыя акопы капаць, дык пакуль канваіры-палякі адышлі ў другі бок, я, не доўга думаючы, пабегла за нейкую хату, а пасля цераз кусты па сцяжынцы, якая вяла да возера, и па-маленьку, па-маленьку пабегла, аглядаючыся. Праўда, там ці немец, ці паляк стаяў, і ці ён мяне не замеціў, ці, мо, бачыў ды нічога не сказаў. А я бягом-бягом… Маладая ж была — магла бегчы, так да леса на дарогу і выбегла. Там ужо баявая дарога на Баяршчыну і Бабынічы ішла. Думаю: пайду гэтай дарогай на Баяршчыну, так і дадому дайду. І толькі на дарогу выйшла, а там старушка ідзе — можа, тожа ў лагерах была, ды немцы ці палякі адпусцілі яе, ці, можа, проста ішла, дык я дагнала яе і пайшлі ўжо разам. Як раптам бачым, што ад дальняга берага леса насустрач нам пяць нямецкіх коннікаў скачуць! Далё-ёка яшчэ, а ўжо крычаць: «Хайт! Хайт!» І ружжа на нас настаўляюць. Ну, няма чаго было рабіць, старушка гэта ксціцца, а-я-яй! Я ўжо хацела ў лес драпануць, але яна кажа: «Не бяжы, застрэляць». Немцы пад’язджаюць: «Партызанкі! Партызанкі!» — і ружжа настаўляюць, і не так на старую, як на мяне, бо маладая ж «партызанка». Падышлі і ашчупваюць —думаюць: мо, у мяне дзе граната ці ружжо якое ёсць ці што. А я гэтак кажу: «Паночкі, не партызанка я, з лагера з Вуглішча іду. Немцы мяне адпусцілі. Дамоў іду». А яны ўсё раўно крычаць: «Партызанка!» Асабліва адзін крычаў і ружжо на мяне настаўляў. Ну, думаю, мусіць, заб’е. А тады гляджу — з імі яшчэ адна дзяўчына з Бычкоў, таксама з лагеру ўцякла ўпярод мяне, але і яе паймалі… Пакрычалі на нас, пакрычалі, біць, праўда, не білі, а тады завярнулі ў лес ды загадалі за імі ззаду ісці. Ідзем і дрыжым — мусіць, вядуць нас расстрэльваць. Ай-я-яй!.. Ужо пасля павозка ў другі бок паехала, а коннікі злезлі з коней і загадалі нам сесці каля дарогі. І вось сядзім, дрыжым і ўсё галосім, а яны хахочуць! А што ім — маладыя ж… Але, праўда, нічога — пакрычалі, пасмяяліся з нас, а тут ускорасці павозка ідзець — там, мусіць, немцы забітыя ляжалі ў лесе, дык яны забралі трупы ў павозку і ўжо едуць назад. Коннікі па канях селі, і мы, басаногія, удваіх з гэтай дзяўчынай ззаду пабеглі. Аж да Бабынічаў гэтак нас дагналі. Можа, кілометраў пятнаццаць. І хоць бягом не беглі — упадбежку ішлі, бо яны ж ціха ехалі, — але ўсё роўна замарыліся.

Прывялі нас у Бабынічы, у камендатуру, і ўсё дапытваліся: «Вас у лесе паймалі. Вы партызанкі?» Ай, мы просімся-молімся: «Не, мы ў лагеры былі, дамоў ідзем…» Праўда, камендант не ругаў нас, не біў, толькі саставіў пратакол і ўручыў нам, а пасля даў аднаго канваіра і нас удзвюх пагналі на Ушачу. А там у камендатуры — дзе ва Ушачах старая школа была, там многа пленных сядзела ў гэтай школе — новы дапрос і зноў цвярдзяць: «Вы партызанкі». — «Не, — кажам, — мы не партызанкі». Але таксама дужа не ругаў — толькі дапрасіў і зноў пратакол напісаў. Ужо пасля загадалі нам на ганку пачакаць. А тая другая дзяўчына і кажа: «А есці ж хочацца!» — «Ай, — адказваю, — не гавары, здаецца, з’ела б невядома што!» — «Давай у перакладчыка папросім, каб ён нам хлеба прынёс». — «Дурная ты, — кажу, — думаеш, ён табе хлеба дасць?» — «Ай, што будзець не будзець, а папросім». Ну, і гаворыць: «Паночкі мае, мы дужа есці хочам, можа, буханку хлеба дасьцё?» І праўда — пайшоў і невялікую буханку хлеба прынёс. Такой смачнай яна нам здалася! А як падкрапіліся, паспасібавалі за тое.

Ужо пасля павялі нас нейкія градкі робіць, тады мы і ўбачылі знаёмага канваіра-паляка з Вуглішчаў — канваіры ў лесе ўжо ўсіх дзяўчат зналі, і мы іх таксама зналі. «Паненкі, а чаго вы тут?» — пытаецца. Мы як ўсё было, так і распавялі, што ўцякалі, а нас злавілі, дык ён кажа: «Ай, паненкі, прасіцеся ў каменданта, каб зноў у лагер у Вуглішчы адправіў, іначай папруць вас у Лепель, там пасадзяць у вагоны і адправяць як палонных у Германію, і вам там каюк будзе!» І пайшлі мы разам з тым палякам да каменданта. Той нас адпусціў і загадаў гэтаму паляку: «Бяры паненак і вязі зноў у Вуглішчы ў лагер». Паляк і забраў нас у сваю павозку, спас нас тады.

Праўда сказаць, у лагеры нас не білі. Толькі перакладчыца-немка (крываногая такая, усё з кійком хадзіла) вывела нас перад строем і пачала чытаць натацыю па-нямецку ды па-польску — яна ўсяляк гаварыла. Ну, але гэта мы перажылі!.. (Смяецца.) Галоўнае было, што зноў да сваіх дзяўчат вярнуліся. Магло ж і не пашчасціць, як тым дзяўчатам з Бычкоў, якія таксама ўцяклі і на якіх указала адна здрадніца — усё указала: якія ёсць дзяўчаты, якія ўцяклі, іх імёны і прозвішчы. Вось немцы і паехалі ўдвох за імі, зноў іх лавіць, у лагер везці. Прыехалі ў Бычкі і хадзілі па хатах. Калі хто пахаваўся і каго не было дома, дык хацелі хаты падпаліць. Таму некаторыя і прывялі тых дзяўчат. Немцы пасадзілі іх на павозку і ў Вуглішча павезлі. А дарога баявая была — свае, бычкоўскія партызаны падлажылі там міну, і калі яна рванула, дзяўчат параскідвала — адну адразу ўбіла, другой нагу адарвало (яна памёрла па дарозе), астатніх таксама параніла, але лёгка, немцы ж жывыя засталіся. Але, праўда, немцы не кінулі параненых — павезлі ва Ушачы ў госпіталь. А забітых ужо бацькі забралі, каб пахаваць. Дык пасля высветлілася, што тую міны падлажылі браты дзвюх забітых дзяўчат. Пад сваіх сясцёр падлажылі, во як выйшла.

Ну, а мы тады яшчэ цэлы месяц акопы капалі. Галодныя былі. Праўда, есці падносілі з дому, маткі паднасілі нам хлеба. А дома ж не было таго хлеба! Такога-сякога мама зладзіць і ляпёшку якую ўжо прынясець мне. У лагеры ж давалі зусім трошачку хлеба. Аднак палякі, якія такія нічога былі, чалавечныя, калі суп елі, дык не з’ядалі ўсё, гаварылі: «Паненка, вазьміце!»

А калі фронт пад Ушачы падышоў і сталі немцы адступаць, сабралі нас канваіры ў калону, завярнулі на бальшак і папёрлі перад сабой на Глыбокае. І так дайшла я да вёскі Пліса. Тут мы пераначавалі, а назаўтра зноў выстраілі нас у калону. Немцы адступаюць — толькі лязг ідзець. Я была крайняя ў калоне. Гляджу: дзяўчаты ракам-ракам за сарай і — у жыта. І я, не доўга думаючы, таксама рашыла: туды ж шмыгну… (Смяецца.) Сагнулася і за гэты сарай скоранька-скоранька ракам у жыта! Ну, думаю, зараз аўтамат задасць! Але не, ціха. Можа, і не заўважыў канваір — немцам ужо не да гэтага было, рускія па пятах у іх ішлі, і немцы не спраўляліся ўцякаць і таму дужа не звярталі ўвагі на палонных. Так і пагналі калону, а мы ціхенька ляжым у жыце і калоцімся ад страху. Нас дзяўчат пяць там было. А як стала ціха, дык нейкая жанчына з вёскі выйшла да нас і кажа: «Дзяўчаткі, тут вам не месца, бяжыце ў гэны лес, а то будуць немцы ісці». А там па бальшаку чуецца лязг гусеніц — немцы адступаюць. І мы пабеглі што ёсць сілы цераз луг у лес. Толькі ўбягаем, як насустрач нам чалавек на кані. Ай, думаем, немец ці паліцай — мусіць, папаліся! Але гэта аказаўся жыхар той жа вёскі — шмат народу з Плісы ў тым лесе пахавалася, і кароў паўвадзілі, і рабят. І вось ён кажа: «Я вас, дзяўчаткі, завяду ў лес глыбей, дзе нашыя пахаваліся».

Там мы прасядзелі трое сутак. Ай, колькі нацярпеліся страху! Немцы адступаюць па бальшаку, а над нашымі галовамі міны і снарады так і свішчуць, так і лопаюць! І чуваць, як танкі ідуць ды як немцы лапочуць — чуваць гаворка іхняя, ну, блізка, зусім блізка… А на чацвёртыя суткі  цішыня стала — лязг танкаў чуваць, але нямецкую гаворку — не. Кажам: што такое? Можа, ужо са страху не лапочуць? Тады адзін мясцовы жыхар сеў на каня і паехаў на разведку. На бераг леса, мусіць, выехаў. А пасля прылятае на кані: «Рускія ідуць!» Мы як сядзелі там — я якраз косы распляла дык не справілася прычасаць іх, — так ірванулі на бальшак, папёрліся ад радасці. (Смяецца.) Выбягаем, а нікога няма, хоць і гул ідзе. Ідзем-ідзем, як раптам бачым — шкандыбаець нейкі салдацік, мусіць, адстаў ад сваёй часці. Мы як наляцелі на яго… (Смяецца.) Дзяўчаты абнялі яго, цалуюць, а ён просіцца: «Ай, дзяўчаткі, не прыдушыце хоць! Там ужо войскі ідуць, там шмат маладых, вы лепей іх падушыце». Ну, мы і пайшлі, глядзім — ідуць салдаты і на танках едуць, і крычаць нам, і махаюць: «Дзяўчаткі малайцы!» А мы ім тожа крычым: «Дзякуй, што асвабадзілі нас!» Праўда, некаторыя з іх крычалі: «А, шлюхі нямецкія! З немцам адступалі, цяпер ужо варочаецеся…» Ну, усякія ж былі салдаты рускія…

Калі ўжо падыходзілі да вёскі, я тады падумала: ай-я-яй, а, можа, там толькі папялішча ў Бычках? Мы ж нічога не ведалі — можа, немцы калі адступалі, дык спалілі вёску? Спыталі ў Кублічах — не, кажуць, цэлая наша вёска. Ну, слава Богу… Ужо калі прыйшла дамоў, бацька з маткай галасілі: «Ай-я-яй, дзе ж наша Валечка?! Ай-я-яй!»

А калі ўжо Васіль з вайны прыйшоў, дык я яму пра тое расказвала. Але не толькі я — да Васіля прыходзіў адзін, у партызанах быў і сам хадзіў грабіў, дык пасля Васілю пра ўсё расказваў. Ды многа хто расказваў…

 

* * *

Калі блакада была, на нашу вёску не немцы наступалі, а «народнікі»-радзіонаўцы — быў такі камандзір брыгады Радзіонаў, ён спачатку «народнікам» быў і разам з немцамі ваяваў, а пасля перайшоў на бок партызан. Падчас прарыва блакады яго цяжка параніла каля вёскі Пліна. «Народнікаў» першымі ў бой гналі, вось іх амаль усіх і перабілі. Дык Радзіонава тыя партызаны, што ўцалелі, пасля аднеслі ў вялікі лес за Кублічамі, там ён, мусіць, і памёр. Але дзе яго магіла — ці там, ці пасля перахавалі — нешта не чула пасля таго. Таго Радзіонава і тады не дужа паміналі, і цяпер — відаць, таму, што «народнікам» быў і разам з немцамі біўся. Але тыя «народнікі» нас не чапалі. Я якраз толькі з плена ўцякла і дамоў вярнулася, ну і падчас прарыву блакады з партызанамі прыйшлося адступаць, хоць тых партызанаў мы нават не бачылі, — я ішла з сяброўкай, было яшчэ некалькі дзяўчат ды дзве сям’і разам з намі. І вось зайшлі мы ў Бабыніцкі лес, а там людзей — толпы, і мірных жыхароў, і партызанаў! Коні, каровы, павозкі едуць!.. І толькі мы зайшлі ў лес, як наляцелі самалёты нямецкія, як далі па гэтым лесе з кулямётаў! Ай, людзі ўрассыпную! Пакідалі павозкі і коней — ляцелі хто куды! І я таксама пабегла, прылучылася да адной з дзяўчат, астатніх паразгубляла, нават і не ведаю, куды яны падзяваліся. Помню, пад корч сагнулася, галаву гэтак хаваю… А тады браняпоезд падышоў, і як дала артылерыя! І міны цераз лес ляцелі, і снарады рваліся, і чорт ведае што там было! Мы назад-назад, і бабы сталі на мужыкоў галасіць: «Пойдзем дамоў! Што будзе, тое ні будзе». І ўгаварылі мужыкоў, дый я з імі прылучылася, думаю: праўда, лепей дамоў ісці, а там ужо што будзе, заб’юць — дык заб’юць. Але ноч яшчэ тамка пераначавалі, каля возера. Гэны ж браняпоезд біў і біў, і цэлую ноч усё на свеце гуло, а як развіднела, дык мужчыны павялі нас на Баяршчыну, а тады на Вуцькавічы. Так і вярнуліся мы дамоў. Ай, мама з бацькам былі ра-ады, а-я-яй галосяць! Яны ж плакалісь па мне, што я прапала, а як убачылі, што вярнулася, дык заплакалі ад радасці. Ну, і добра. Але толькі я прыйшла, дык глядзім, што цераз кусты ідзе цэп людзей у зялёных мундзірах. Бацька кажа: «Немцы ідуць!» А я стала з перапугу: ай, куды ж падзецца?! Ай, божачка!.. Раней у нас была ў сенях дзірка на чардак і лесніца стаяла, дык я па гэнай лесніцы на чардак і збегла. Сяджу там і ўся калачуся, думаю: а-я-яй… Але нешта ціха — калі б былі немцы, дык балбаталі б. А пасля чую — быццам руская гаворка. Прыйшлі ў хату і нешта гавораць з бацькам і з мамай. Пасля мама адкрыла дзверы з хаты і кажа: «Дзетка, не бойся, гэта не немцы, гэта рускія». А я, маладая, адчаянная была, дык скоранька злезла па лесніцы (смяецца) і ў хату прыйшла. Ну, раз не немцы — дык няма чаго баяцца, хаця ўсяка ж магло быць. Яны кажуць: «Не бойцеся, скора ўжо вашыя прыйдуць». Гэта былі «народнікі».

 

* * *

А агарод жа не было чым садзіць — зерня ніякага не было. Узяла я пяцьдзесят рублёў, мама мне дала, і пайшла ў вёску Празарокі, там раней кірмаш вялікі быў, купляць пялюшак — гэта як гарох. Цэлы пуд прынесла, маладая ж была, але амаль прыйшла. Тады толькі бацька і пасеяў агарод. Увосень ужо мама суп варыла з тых пялюшак з бульбай — бульбу, пуды два, мама ў адной цёткі купіла ў Клябцах за Кублічамі, лапатачкай яе пасадзілі. А вясной жа есці нечага было, ні мучынкі не было — траву елі. Тады мама сабралася да брата ў Завулак, хоць яшчэ польская граніца была, пагранічнікі стаялі і не пускалі на той бок. І хоць баялася мама, але ціхенька пайшла цераз граніцу па лесе. Праўда, нікога не сустрэла. «Западнікаў» жа немцы не грабілі, толькі партызаны наляталі ды грабілі, як на заданне якое ехалі. Так мама, помню, прынесла дзве торбачкі пшанічнай мукі, харошай такой, мяканькай, насілачку, казала, прынесла, ды мяса ці сала брат яшчэ даў. Тады я ўжо шчавулля назбіраю, мама яго натрэць-накрышыць, мукі дадасць, і ляпёшкі пяклі.

 

* * *

Вайна яшчэ не скончылася, але фронт ужо перайшоў у нас, і калхозы арганізаваліся, капалі зямлю лапатай — араць жа не было чым. А тады прыйшоў старшыня калхоза і гаворыць: «Дзяўчаты, хто хоча ехаць за каровамі ў Германію? З вёскі пасылаюць тры чалавекі. Калі прыгоніце, дадуць вам па карове». Ай, мы ўзрадаваліся і сабраліся ўтраіх — я, мая стрыечная сястра (яна цяпер на могілках ляжыць) і яшчэ трэцяя дзяўчына. Хоць па карове, думаем, атрымаем. (Смяецца.) Ну, і паехалі. Спачатку прыехалі ў Вушачу, там нам камандзіроўкі выпісалі. А пасля ў Полацак паехалі на машыне. Адтуль цэлая група дзяўчат і начальнік над намі ўшацкі раённы паехалі цягніком — на таварняк нас пасадзілі і адправілі ва Усходнюю Прусію. Быў красавік, чысла восьмага красавіка, было яшчэ халаднавата, а мы амаль голыя. З абутку ў мяне былі лапцікі нейкія — бацька зробіў такія чунькі, пашыў з нейкай скуры, і чулкі з воўны длінныя — мама звязала мне, ды нейкае пальцішачка, у ім я яшчэ ў школу хадзіла. Ехалі, мусіць два тыдні. Вядома ж — таварняк, яго загонюць на станцыі ў тупік, дык мы цэлы дзень сядзім у вагоне. Мусіць, вакно было там ці нават не было вакна?.. Але што ж мы елі? Нешта, мусіць, нам давалі, толькі я забылася, з галавы выйшла… Ну, прыехалі ў Германію і размеркавалі нас па групах. Гэта каля Кенігзберга было. Мы нават хадзілі туды, Кенігзберг разбіты тады быў. Сабраліся неяк дзяўчаты — давайце сходзім на магілы пахаваных салдат, паглядзім…

Нашу групу прывезлі ў нейкі панскі маёнтак, ба-альшы-ы такі. Там жа маёнткі былі цагляныя, двух- і трохпавярховыя, усе стаялі па адным — як хутары. А каля маёнтка вялікая ферма і кароў па дзвесце і болей. І вось далі нашай групе — нас восем чалавек было: два мальцы і шэсць дзяўчат — сто дваццаць кароў. Спачатку мы толькі даілі іх, а даглядалі ўжо палякі ды салдаты, немцаў там не было. Кармілі ж у іхняй сталоўцы. Малака, вядома ж, хапала. Мы і масла самі збівалі, у нас з сабой былі і бітоны, і маслабойкі. Але дзе мы ўсё з’ядзём? — масла саб’ём, астатняе малако выльем. І так мы месяц у тым маёнтку пражылі.

Тады, дарэчы, пачулі, што блізка ёсць мястэчка нямецкае Нікалайкі, дзе стаяць нашы салдаты і дзе танцы будуць арганізаваныя. І вось мы, дзяўчаты, сабраліся на тыя танцы. Прыходзім, музыка іграе, але салдаты да нас не падыходзяць — з полькамі танцуюць факстроты. Вядома ж — у полек і адзежа харошая, яны і прыбраныя ўсе, прыгожыя ды ўкормленыя, а мы — амаль голыя. І вось так мы стаялі-стаялі, а пасля пакрыўдзіліся і ўцяклі, дамоў пабеглі і як сталі плакаць! Асабліва адна дзяўчына плакала: «Ая-я-яй! Рускі нават не падышоў да нас! І не загаварыў з намі! Яму полькі лепей!» —  «А чорт іх бярэ! — сказала я на гэта. — Раз мы ім не нада, дык і яны нам не нада!» Я яшчэ безразлічная да гэтага была — мне сямнаццаць гадоў было, толькі васямнаццаты ішоў…

А ўскорасці нас перавялі ў іншы маёнтак, там мы ўжо самі кароў даглядалі — і пасцілі, і даілі. І так, мусіць, чатыры маёнткі перамянілі і тры месяцы ў Германіі прабылі. Жылося нам добра, бо ўсяго хапала — і масла, і смятаны, і хлеба, і бульбы, бо ў кожнага маёнтка былі бурты з бульбай і ў паграбах бульба была пакінута. Дамы ж пустыя стаялі, толькі калі якую пажылую немку сустрэнем, а так нікога не было. Мы ўсё хацелі нейкую адзежу знайсці, абутак які, але там ужо паразграблена было — відаць, перадавыя часці як ішлі, дык паразграбілі ўсё…

А як адбылі тры месяцы, дык пайшлі гнаць кароў на Ушаччыну. Пяшком дзень і ноч тры месяцы гналі. Прыйшлі ўжо пад восень, у верасні, ужо дажджы сталі кожны дзень ісці. Мы змокнем, абсушыцца ж няма дзе, і ходзім каля кароў гэтых, пасвім іх і гонім, цэлы дзень гонім. Толькі ўначы, калі прыйдзем у які-небудзь гарадок ці ў якую вёску, ці каб была якая агароджа, тады запром тых кароў, а самі ўжо дзяжурым па два-тры чалавекі. Спачатку я была галоўная, а як аднойчы карова здохла, дык мяне знялі. Мы ж у полі начавалі, а там блізка канюшына была пасеяна. І вось адна карова неяк вылезла з агароджы і пад’ела той канюшыны, а яна мокрая была, дык карову так абдула, што яна здохла.

Увогуле да Вушачаў мо палавіна тых кароў дайшла. У іх жа за дарогу ногі пападбіваліся. Вядома ж, увесь час ідзём — удзень праходзілі па трыццаць кіламетраў, таму і сталі яны кульгаць. Вось карова ідзець-ідзець, а пасля ляжа і не зварухнуць яе! Што з ёй зробіш? Трэба ж гэтых гнаць, ну, і кідаем на дарозе. Калі блізка хутар, тады мальцы нашы скажуць немцам: забірайце сабе карову. А калі не, дык проста кідалі яе ці прыразалі. Я сама падбілася па дарозе — амаль басяком ішлі ж, і як узарвалі мае нарывы на назе! Не магу ісці, кульгаю, а-ай, на адной назе скокаю. Ну, тады мяне на павозку пасадзілі, так я і ехала, пакуль нага не палепшыла.

Дый запускаліся па дарозе каровы гэтыя. Цэлы ж статак быў, а нас шэсць чалавек дзяўчат — мальцы не даілі, толькі за коньмі глядзелі. Спачатку мы ўсіх кароў стараліся даіць, а тады рукі замлеюць, дык троху, дзве сіські выдаім… Дзе ж усіх падоіш — сто пяцьдзесят кароў! Яны ж многа малака давалі, каб іх халера!.. (Смяецца.) Нам і не выпіць было столькі малака, дык калі немка якая падойдзе, тады нальём ёй цэлае вядро… Каровы спачатку здаровыя былі, а пасля павысыхалі, дый мы паробіліся абы якія. Схуднелі і мы, і каровы, яны ўвогуле знявечаныя прыйшлі…

Ну, вось прыйшлі мы ў Вушачу. Кожная дзяўчына прыкмеціла кароўку, якую сабе возьме. Але прыходзіць начальнік, мы пытаемся: «Калі ўжо нам дасцё кароў?», а ён у адказ: «Прыйшоў загад: кароў нельга вам аддаваць. Ня меем права». Ай, тут дзяўчаты як сталі галасіць: «За што ж мы гэтак мучыліся?! Абяцалі ж нам!..» — «Нічога, мы налічым вам трудадні і камандзіровачныя, і троху аплацім». Ужо не помню, колькі трудадней тады налічылі і колькі заплацілі, але мала далі грошай. Тых жа кароў начальства пабрала сабе ды сваім родным. Далі яшчэ сем’ям чырвонаармейцаў і партызанаў, калі загінуў хто. І хоць Васіль таксама ваяваў, але, відаць, таму, што не ад нас пайшоў на фронт, не з Бычкоў, таму і палічылі, што мы — не чырвонаармейская сям’я. Усё роўна Васіль як не член сям’і быў.

 

* * *

Шэсць гадоў пасля вайны былі мы зусім без каровы, а тады купілі бацька з маткай маленькую цялушачку ў Чарапоўшчыне. Тры гады мы яе гадавалі, а ўжо, мусіць, на чацвёрты год ацяліла яна нам. І малако сваё было. Але пабыла ў нас яшчэ гады два ці тры, а тады недзе аб’елася напасці і абдулася, тры дні пахварэла і здохла кароўка наша. Ай, бацька бедаваў, плакаў разам з мамай!.. Пасля ўжо сабралі неяк грошай і новую карову купілі ў Слабодцы. Тая ўжо парадачна ў нас пабыла — гадоў сем ці дзевяць, стараватая стала. Радзіла яна нам цялушачку. Яшчэ бацька быў жывы, мама ж зусім не магла ўжо работаць, дык ужо я гадавала тую цялушачку. А памазлівая ж дужа была тая кароўка — як пойдзе на пасту, дык дамоў не прыходзіць, а пойдзе ад іншых кароў, у кусты залезе ці ў шкоду, і вось мы з бацькам ходзім і шукаем яе. Усе лясы абыйдзем, пакуль знойдзем яе! Дык надакучыла яна нам, і адвяла я яе ў Вушачу, а цялушачка — добрая кароўка была…

 

* * *

Увогуле ў жыцці мала святла было. І да вайны было цяжка, і пасля вайны, і дзяцінства цяжкое было, і юнацтва. Неяк лягчэй стала толькі тады, калі ў калхознай канторы пачала працаваць, дык яшчэ Васіль дасылаў нам тады грошай. Я адзежы сабе справіла, троху плаццяў нашыла, дык на танцы калі ўвечары з дзяўчатамі сабяромся, у Чарапоўшчыну ці ў Кублічы. Вось тады мне было весела, было добра. Ну, вядома ж — маладзейшая была… А пасля зноў стала цяжка — як пайшла ў брыгаду работаць, бо трэба было і сена грабіць, і грузіць што, асабліва як увосень. Цяжкавата было, ну але неяк прывыкла. Аднак галоўнае, што трэба было дома робіць, бо малодшы брат Мікола ўжо зусім быў хворы і нічога сам робіць не мог — ні каля хаты, ні ў сваім агародзе. Я тады і дровы секла — за агарод пайду і за дзень вазы два-тры насяку, пасля трактар наймаю… Ну, а калі замуж пайшла, дык толькі ўсё завяршыла, бо калі раней хоць і робіць што трэба было, дык галава спакойная была, а тут мужык папаўся — і лянівы, і выпіць любіў, не дай Бог…

А цяпер толькі б здароўе было. Праўда, пенсія малая — трыста тысяч. Як раней дзвесце шэсцьдзесят атрымлівала, дык мне неяк хапала, нават заставалася. Ем жа я зусім мала дый толькі два разы ўдзень. Як даўней Васіль да нас прыязджаў, дык таксама казаў, што толькі адзін раз у дзень есць, гэта ўжо ў апошнія гады. І я ж не купляю сабе ні мяса, ні кілбас — толькі малако, смятану ці масла, дык вось бліноў калі напяку. Ну, яшчэ лекаў купляю многа, а яны ж падаражэлі дужа, і прадукты таксама падаражэлі, дык я цяпер толькі-толькі канцы з канцамі зваджу. Ну, што ж ты зробіш… Я ўжо не веру, што будуць калі лепшыя часы. Я не дачакаюся іх… Дый адна зусім засталася. Гэта цяпер як пацяплела, на двор выходжу, а зімой адна ў хаце сяджу. Ніхто нават дзвярэй не адкрыець. І калі б памёрла, дык ніхто б і не даведаўся пра тое…

 

Запісаў Сяргей ШАПРАН

надрукавана: беларускі біяграфічны альманах "Асоба і час". № 4. Мінск: Лімарыус, 2011

Тэгі: